Καλὴ ἐπιτυχία ἢ ἐπιτυχία; Στὸ τέλος τῶν θεμάτων τῶν ἐξετάσεων οἱ καθηγητὲς εὔχονται στοὺς μαθητὲς: «καλὴ ἐπιτυχία». Ἡ γνώριμη αὐτὴ εὐχὴ ἔχει ἀντικατασταθῆ ἐσχάτως ἀπὸ τὴν εὐχὴ «ἐπιτυχία» ἢ «σᾶς εὐχόμαστε ἐπιτυχία». Οἱ φιλόλογοι ποὺ ἐπιχείρησαν αὐτὴν τὴν ἀλλαγὴ θεωροῦν ὅτι ἡ φράση «καλὴ ἐπιτυχία» εἶναι πλεονασμός…
Ἡ παγκοίνως λεγόμενη εὐχὴ «θερμὰ συλλυπητήρια» ἐκφράζει ἔντονα αἰσθήματα συμπάθειας πρὸς τοὺς συγγενεῖς τοῦ ἐκλιπόντος καὶ μποροῦμε χωρὶς γλωσσικὲς ἐνοχὲς νὰ τὰ ἐκφράζουμε. Ἐκτὸς ἀπὸ τὰ θερμά, τὰ συλλυπητήρια μπορεῖ νὰ εἶναι καρδιακὰ καὶ βαθιά.
Ἡ ὁμηρικὴ ρήση «ἐπὶ ξυροῦ ἀκμῆς» εἶναι παροιμιακὴ (Ἰλιάδα, Κ 173): στὴν κόψη τοῦ ξυραφιοῦ· λέγεται γιὰ μιὰ κατάσταση ποὺ βρίσκεται σὲ πολὺ κρίσιμο, ἐπικίνδυνο σημεῖο.
Ὁρισμένες φορὲς διαταράσσεται ἡ φυσικὴ ἀλληλουχία τῶν λέξεων, ὅταν ὁ ὁμιλητὴς διακατέχεται ἀπὸ κάποιο σφοδρὸ συναίσθημα, ὀργή, ἐνθουσιασμό, χαρά. Πρόκειται γιὰ τὸ ὑπερβατὸ σχῆμα.
Ὕλη ἦταν ἡ δασώδης περιοχή, τὸ ξύλο, τὸ δάσος. Ἀργότερα δήλωνε τὸ ὑλικό, δεδομένου ὅτι τὸ ξύλο γιὰ τοὺς ἀρχαίους ἦταν τὸ κατεξοχὴν ὑλικό. Ὡς πρῶτο συνθετικὸ ἀπαντᾶται σὲ πολλὰ σύνθετα: ὑλο-τόμος, ὑλο-δρόμος, ὑλο-κοίτης. Ἀπὸ τὴν ὕλη παράγεται τὸ διυλίζω (καθαρίζω) καὶ τὸ διυλιστήριο.
Γιῶργος Σεφέρης – “Τελευταῖος Σταθμός”: «Ψυχὲς μαραγκιασμένες ἀπὸ δημόσιες ἁμαρτίες, /// καθένας κι ἕνα ἀξίωμα σὰν τὸ πουλὶ μὲς στὸ κλουβί του. /// Τὸ βροχερὸ φθινόπωρο σ’ αὐτὴ τὴ γούβα /// κακοφορμίζει τὴν πληγὴ τοῦ καθενός μας…»
Αὐτὸς ποὺ εἶναι κοντὰ («ἄγχι») στὸν νοῦ, ὁ ἀγχίνους εἶναι ὁ εὔστροφος, ὁ ἔξυπνος, αὐτὸς ποὺ ἔχει γρήγορη ἀντίληψη…. Ἀγχίνους μνήμη εἶναι ἡ δυνατότητα νὰ συγκρατῇ κανεὶς στὴν μνήμη του δεδομένα μὲ τὴν βοήθεια κάποιας ὁμοιότητάς τους μὲ ἄλλα ποὺ τοῦ εἶναι οἰκεῖα.
Τὸ ὁμηρικὸ ἐπίρρημα «τῆλε» (μακριά) μᾶς ἔδωσε πολλὰ σύνθετα. Τὸ τηλέφωνο εἶναι σύνθετο ἀπὸ τὸ «τῆλε» (μακριά) καὶ τὴν «φωνή». Ὁ Τηλέμαχος μάχεται ἀπὸ μακριά, ἡ τηλεόραση μεταδίδει εἰκόνες ἀπὸ μακριά, ἡ τηλεδιάγνωση εἶναι ἡ διάγνωση ποὺ γίνεται ἀπὸ ἀπόσταση. Τὸ ἀντίθετό του εἶναι τὸ «ἄγχι» (κοντά)..
Ὁ/ἡ ἀήθης εἶναι αὐτὸς/αὐτὴ ποὺ χαρακτηρίζεται ἀπὸ ἔλλειψη ἤθους: ἀήθης συμπεριφορά, ἀήθης ἐπίθεση, ἀήθης πρακτική. Ἡ ἀρχαία λέξη ἀήθης εἶναι σύνθετη ἀπὸ τὸ στερητικὸ ἀ- καὶ τὸ ἦθος (συνήθεια) καὶ σήμαινε ἀρχικὰ «ἀσυνήθιστος»…
Τὸ ρῆμα «συλῶ» (παραβιάζω ἱερὸ χῶρο καὶ ἀφαιρῶ πολύτιμα ἀντικείμενα ἀπὸ αὐτόν, βεβηλώνω) μᾶς ἔδωσε τὸν ἱερόσυλο, τὸν ἅρπαγα ἱερῶν ἀντικειμένων, καθὼς καὶ τὸ ἄσυλο…
Ἡ ἅλως εἶναι ὁ φωτεινὸς δακτύλιος ποὺ σχηματίζεται γύρω ἀπὸ τὸ φεγγάρι καὶ καμμιὰ φορὰ καὶ γύρω ἀπὸ τὸν ἥλιο· εἶναι ἐπίσης τὸ φωτοστέφανο ποὺ περιβάλλει τὶς κεφαλὲς τῶν ἁγίων καὶ συνεκδοχικὰ δηλώνει τὴν αἴγλη ποὺ ἔχει κάποιος
Ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ ψυχροῦ πολέμου εἶχε νὰ γίνῃ τόσος λόγος γιὰ τὰ πυρηνικά. Ἐνῷ τὰ πυρηνικὰ ὅπλα φέρνουν τρόμο στὸ ἄκουσμά τους, ἡ προέλευσή τους μᾶς παραπέμπει στὸ γλυκὸ καὶ ποιοτικὸ ψωμί! Ὁ πυρὸς ἦταν τὸ καλὸ καὶ ποιοτικὸ σιτάρι…
Κι ἂν τυχὸν κάπου ἀνάμεσα /// στοὺς γαλάζιους διαδρόμους /// συναντήσω ἀγγέλους, θὰ τοὺς /// μιλήσω ἑλληνικά, ἐπειδὴ /// δὲν ξέρουνε γλῶσσες. Μιλᾶνε /// μεταξὺ τους μὲ μουσική.
Οὐκ ἂν λάβοις… Σύγχρονος τοῦ Πλουτάρχου, τὸν 2ο αἰ. μ.Χ., εἶναι ὁ Λουκιανός, ὁ σατιρικὸς πεζογράφος τῆς ἀρχαιότητας, ὁ ὁποῖος σατιρίζει τὴν ἀνθρώπινη ματαιοδοξία, τὸν πλοῦτο, τὴν ἀνθρώπινη ἀφέλεια…
Ἡ ἀπουσία κλασσικῆς παιδείας ἀπὸ τὰ σχολεῖα δυσχεραίνει τὴν κατανόηση τῶν ἀρχαίων συγγραφέων. Ὅσοι θέλουν νὰ διαβάσουν τοὺς ἀρχαίους συγγραφεῖς καταφεύγουν σὲ μεταφράσεις. Εἶναι σωστὸ ὅμως νὰ μιλᾶμε γιὰ μεταφράσεις ἀπὸ τὰ ἑλληνικὰ στὰ ἑλληνικά; Μᾶλλον ὄχι. Καλύτερα νὰ μιλᾶμε γιὰ μεταγραφὴ καὶ ὄχι γιὰ μετάφραση…
Τὸ «αὐτόματος» στὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ λεγόταν γιὰ πρόσωπα ποὺ ἐνεργοῦσαν μὲ τὴν δική τους θέληση, καθὼς καὶ γιὰ ἄψυχα πράγματα ποὺ κινοῦνταν ἀπὸ μόνα τους· ὁ Ἀριστοτέλης κάνει λόγο γιὰ κοῦκλες ποὺ φαίνονταν σὰν ζωντανές. Αὐτόματος ἐπίσης ἦταν αὐτὸς ποὺ δὲν εἶχε προφανῆ αἰτία· «αὐτόματος θάνατος»: ὁ φυσικὸς θάνατος
Οἱ τεχνόφιλοι Ἕλληνες εἶχαν φανταστῆ τὴν πιὸ ἀκραία ἐξέλιξη ποὺ θὰ εἶχε ἡ τεχνολογία: τὰ αὐτόματα. Ἡ Ἥρα πρόσταζε νὰ ἀνοίγουν οἱ πύλες τοῦ οὐρανοῦ: «ἐπὶ τῶν πυλῶν τοῦ Ὀλύμπου, αὐτόμαται δὲ πύλαι μύκον οὐρανοῦ (Ἰλιάδα Ε 749). Ὁ Ἥφαιστος κατασκεύαζε αὐτόματους τρίποδες-ρομπότ ποὺ ἔμπαιναν μόνοι τους στὴν σύναξη τῶν θεῶν γιὰ νὰ τοὺς προσφέρουν νέκταρ…
Συχνὰ ἀκοῦμε ἀπὸ συνδικαλιστὲς τὴν στερεότυπη φράση: «κατακτήσαμε μέσα ἀπό ἀγῶνες». Πρόκειται γιὰ κακὴ μετάφραση τοῦ γαλλικοῦ par. Ὁ λαὸς ὀρθῶς λέει ἁπλούστερα: «κατακτήσαμε μὲ ἀγῶνες».
Ὁ ποιητὴς ἀξιοποιῶντας τὸ σχῆμα τῆς ἀναφορᾶς, τὸ ὁμοιοτέλευτο, τὴν παρωνομασία καὶ ὅλες τὶς σημασιακὲς ἀποχρώσεις τοῦ ἐπιθέτου ξένος συνθέτει ἕνα ἐκτενὲς τροπάριο ἀπαράμιλλης ἀξίας.
Σήμερα κρεμᾶται ἐπάνω στὸ ξύλο Ἐκεῖνος ποὺ κρέμασε τὴν γῆ πάνω στὰ ὕδατα. Στεφάνι ἀπὸ ἀγκάθια φοράει στὴν κεφαλή, ὁ βασιλιὰς τῶν Ἀγγέλων. Περιβάλλεται μὲ ψεύτικη πορφύρα, αὐτὸς ποὺ περιβάλλει τὸν οὐρανὸ μὲ σύννεφα
μυσταγωγῶ = μυῶ κάποιον σὲ κατι, εἰσάγω στὴν γνώση τῶν μυστηρίων
Οἱ πέντε ἀντιθέσεις διαγράφουν ἐμφατικὰ τὶς πράξεις τοῦ Ἰούδα καὶ τῆς πόρνης. Τὴν ὥρα ποὺ ἡ «ἁμαρτωλός», δηλαδὴ ἡ πόρνη προσέφερε τὸ μύρο, ὁ μαθητὴς συμφωνοῦσε μὲ τοὺς παρανόμους
ἔρχεται (λειτουργικὸς χρόνος, τὸ ἱστορικὸ γεγονὸς μετατρέπεται σὲ ξεχωριστὸ γεγονὸς ποὺ γίνεται μοναδικὸ στὸν καθένα· τὰ γεγονότα μεταβάλλονται σὲ αἰώνια. Τὸ παρόν, τὸ παρελθὸν καὶ τὸ μέλλον ἑνοποιοῦνται)
Ἡ πρόθεση «μετὰ» ἔχει γίνει λέξη πασπαρτού, γιὰ ὅλες τὶς χρήσεις! Τὰ κάνει ὅλα καὶ συμφέρει! Λειτουργεῖ καὶ ὡς ἐπίρρημα γιὰ δήλωση χρονικῆς ἀκολουθίας: «Ποῦ θὰ πᾶμε μετά»; (Τὸ ἀργότερα δὲν ἄρεσε φαίνεται στὸν ὁμιλητή), λειτουργεῖ καὶ ὡς οὐσιαστικὸ μὲ ἄρθρο: «Ζῆσε τὸ παρὸν καὶ ξέχνα τὸ μετά»
Πρωτοφανὴς εἶναι ἡ σύνταξη τῆς πρόθεσης «μέχρι» μὲ ὀνομαστική. Τὸ εἴδαμε καὶ αὐτό! «Μέχρι τετρακόσιοι Παλαιστίνιοι σκοτώθηκαν ἀπὸ τὸν βομβαρδισμό». Μᾶλλον ὁ δημοσιογράφος ἤθελε νὰ γράψῃ «Περίπου τετρακόσιοι Παλαιστίνιοι σκοτώθηκαν».
Τὸ κατ΄ ἀρχὴν διαφέρει ἀπὸ τὸ κατ΄ ἀρχάς. Κατ΄ ἀρχὴν σημαίνει «ὡς πρὸς τὸ γενικὸ πλαίσιο, τὴν γενικὴ φιλοσοφία ἑνὸς πράγματος, τὶς βασικὲς ἀρχές του, σὲ ἀντιδιαστολὴ πρὸς τὶς λεπτομέρειές του»: Τὸ νομοσχέδιο ψηφίστηκε κατ’ ἀρχὴν καὶ θὰ ἀκολουθήσῃ ἡ κατ’ ἄρθρο συζήτηση.
Δὲν πρέπει νὰ συγχέεται ὁ σύνδεσμος «δὲ» μὲ τὸ ἀρνητικὸ μόριο «δὲν» (στὸ ὁποῖο πάντοτε βάζουμε ν). «Εἶναι ἱκανὸς μέν, τεμπέλης δέ» (ἀντίθεση).
Σὲ ἱστοσελίδα μεγάλης ἐπισκεψιμότητας ἐρασιτέχνη λογιοφοβικοῦ γλωσσολογοῦντος συναντήσαμε τὰ κακόηχα: νὰ ἀναπτυχτεῖ, ἀντιληφτεῖ, ἐγκαταλειφτεῖ, συναφτεῖ, συνταχτεῖ καὶ καταληφτεῖ.
Ἰσχυρὴ ἀντίσταση προβάλλει ἡ ἐσωτερικὴ χρονικὴ αὔξηση. Ἡ ἐσωτερικὴ χρονικὴ αὔξηση δυσκολεύει τοὺς ὁμιλητές, διότι δὲν διδάχτηκαν γραμματική.
Ἡ γλωσσικὴ παράδοση μᾶς κληροδότησε τὴν συλλαβικὴ αὔξηση στὸν παρατατικὸ καὶ τὸν ἀόριστο: ἐνεστῶτας: παίζω, παρατατικὸς: ἔ-παιζα, ἀόριστος: ἔ-παιξα. Τί γίνεται ἂν τὸ ρῆμα εἶναι σύνθετο;
Στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα ὁμιλοῦνταν τρεῖς κύριες ὁμάδες διαλέκτων: ἡ δωρική, ἡ ἰωνικὴ καὶ ἡ αἰολική. Οἱ ὁμιλητὲς τῆς κάθε διαλέκτου πίστευαν ὅτι κατάγονταν ἀπὸ κάποιον κοινὸ πρόγονο. Ὁ κοινὸς πρόγονος καὶ ὁ κοινὸς τρόπος ὁμιλίας δημιουργοῦσαν ἰσχυροὺς δεσμούς. Οἱ Σπαρτιάτες ἐπικαλούμενοι….
Ποιός δὲν γνωρίζει τὰ σπουδαῖα μυθιστορήματα «Ἡ ζωὴ ἐν τάφῳ», «Ἡ δασκάλα μὲ τὰ χρυσᾶ μάτια», «Ἡ Παναγιὰ ἡ Γοργόνα» τοῦ κορυφαίου πεζογράφου τῆς Γενιᾶς τοῦ ΄30 Στράτη Μυριβήλη.
Μὲ τὴν πάροδο τοῦ χρόνου ἐνδέχεται μιὰ λέξη νὰ ἀλλάξῃ γραμματικὴ κατηγορία. Ἡ πιὸ συχνὴ περίπτωση λεξιλογικῆς μεταβολῆς εἶναι ἡ οὐσιαστικοποίηση ἐπιθέτου· τὸ γνωστό μας κινητὸ εἶναι μιὰ τέτοια περίπτωση: ἀπὸ ὀνοματικὴ φράση «κινητὸ τηλέφωνο» μέσῳ τῆς ἔλλειψης, δηλαδὴ τῆς ὑποδιαγραφῆς τοῦ….