ΓΩΝΙΑ ΤΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

Γωνιά της Γλώσσας 135 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Ἠρώων χώματα

Ἡ συγχώρηση εἶναι ἐκ τῶν ὧν οὐκ ἄνευ στὴν ζωὴ ἑνὸς χριστιανοῦ. «Συγχωρέστε με καὶ συγχωρεμένοι νὰ εἶναι ὅσοι νομίζουν ὅτι μὲ λύπησαν» εἶχε γράψει ὁ ἅγιος Παΐσιος. Ἡ συγχώρηση εἶναι διττή: ζητᾶμε συγχώρηση τόσο ἀπὸ τὸν Θεό, ὅσο καὶ ἀπὸ τὸν συνάνθρωπό μας.

Γιὰ τὴν ἑλληνιστικὴ ἐποχή, ποὺ ὀφείλει τὸ ὄνομά της στοὺς ἑλληνιστές, τοὺς Ἰουδαίους ποὺ εἶχαν υἱοθετήσει τὸν ἑλληνικό τρόπο ζωῆς, ἔχουμε γράψει. Ὁ ἐξελληνισμός, ἡ πρόσληψη ἑλληνικῶν χαρακτηριστικῶν, ἡ υἱοθέτηση ἑλληνικῶν λέξεων καὶ ἡ μίμηση τοῦ ἑλληνικοῦ τρόπου ζωῆς, ἦταν ἀπόρροια τῶν ἐκστρατειῶν τοῦ Μεγάλου Ἀλεξάνδρου.

Εἶναι κοινὸ μυστικὸ ὅτι τὰ μέσα κοινωνικῆς δικτύωσης βρίθουν ἀπὸ χαμηλῆς ποιότητας θεάματα, ἀκροάματα καὶ ἀναγνώσματα μὲ ἀποτέλεσμα νὰ σήπεται, νὰ σαπίζῃ ὁ ἐγκέφαλος. Εὔστοχα οἱ νέοι μας λένε: «αὐτὸς τὸ ἔχει κάψει».

Ποῦ ἔγραφαν οἱ Ἀθηναῖοι τὸν 5ο αἰῶνα π.Χ.; Σὲ παπύρους, ὅπως ἔχουμε γράψει. Ἐπειδὴ ὅμως οἱ πάπυροι δὲν ἦταν πάντοτε διαθέσιμοι, ἔγραφαν σὲ κέρινες πινακίδες, σὲ πέτρες, σὲ ὄστρακα, ἀκόμα καὶ σὲ φύλλα ἐλιᾶς. Τί ἦταν τὰ ὄστρακα;

Τὸ ὄνομα Ἀλέξανδρος ἀπαντᾶται γιὰ πρώτη φορὰ στὸν Ὅμηρο (Ἰλιάδα Γ΄, 16). Ἀπαντᾶ κάτι λιγώτερο ἀπὸ 11.000 φορὲς στὰ κείμενα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς γραμματείας. Ὁ Ἀλέξανδρος εἶναι σύνθετο ὄνομα ἀπὸ τὸ ρῆμα «ἀλέξω» καὶ τὸ «ἀνήρ».

Εἶναι σωστὸ νὰ λέμε τὸ κράτος τῶν Σκοπίων «Δημοκρατία τῆς Βόρειας Μακεδονίας»; Κατηγορηματικὰ ὄχι! Τὸ κράτος τῶν Σκοπίων δὲν ἔχει καμμία σχέση μὲ τὴν Μακεδονία.

Ἀλέξανδρος, Ἀντίοχος, Πτολεμαῖος, Θεσσαλονίκη, Φίλιππος, Κλεοπάτρα, Βερενίκη. Εἶναι μερικὰ ἀπὸ τὰ κύρια ὀνόματα τῶν ἀρχαίων Μακεδόνων. Ὅλα ἀνεξαιρέτως τὰ κύρια ὀνόματα τῶν ἀρχαίων Μακεδόνων εἶναι ἑλληνικά. Τὰ τοπωνύμια τῆς Μακεδονίας εἶναι ἑλληνικά….

Οἱ ἀρχαῖοι Μακεδόνες ἦταν μία ἀπὸ τὶς ἀρχαῖες ἑλληνικὲς φυλές. Μιλοῦσαν τὴν μακεδονικὴ διάλεκτο, ὅπως οἱ Αἰολεῖς τὴν Αἰολική, οἱ Ἴωνες τὴν Ἰωνική…..

Εὔγευστο καρύκευμα γιὰ τὴν σαλάτα μας ὁ φρέσκος μαϊντανός. Ὁ μαϊντανὸς, λοιπὸν, κατάγεται ἀπὸ τὴν Μακεδονία μας! Ὄχι, δὲν πρόκειται γιὰ τὶς γνωστὲς παρετυμολογίες

Ἔκανε πολὺ ὑπομονὴ μὲ τὰ παιδιά του», «μὲ πολὺ ἀγάπη». Τὸ «πολὺ» μπορεῖ νὰ εἶναι: α) οὐδέτερο τοῦ ἐπιθέτου «ὁ πολύς, ἡ πολλή, τὸ πολύ»: πολὺ φαγητό, πολὺ γάλα, πολύ πιπέρι καὶ β) ἐπίρρημα τοῦ ἐπιθέτου «πολύς» καὶ συντάσσεται μὲ ρήματα…..

Σὲ μία ἀπὸ τὶς λίγες ψηφιδωτὲς εἰκόνες ποὺ σώθηκαν καὶ κοσμεῖ τὴν Ἁγιὰ Σοφιὰ εἰκονίζεται ὁ αὐτοκράτορας Κωνσταντῖνος Θ΄ ὁ Μονομάχος, ὁ τρίτος σύζυγος τῆς ἀνιψιᾶς καὶ κληρονόμου τοῦ Βασιλείου Β’ Βουλγαροκτόνου Ζωῆς, νὰ κρατᾶ τὴν «ἀποκομβία»…..

Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Κωστὴς Παλαμᾶς, Ἀποκριτικὴ γραφή, Ὑστερόγραφο- 1908

Ὁ ἄσπρος καὶ ὁ λευκὸς ἔχουν ἀκριβῶς τὴν ἴδια σημασία; Ἂς ξεκινήσουμε ἀντίστροφα: Μποροῦμε νὰ ποῦμε Ἄσπρος Πύργος, ἀντὶ Λευκός, ἄσπρο ποινικὸ μητρῶο, ἀντὶ γιὰ λευκό, ἄσπρη ἰσοπαλία, ἀντὶ γιὰ λευκή, ἄσπρη ψῆφος, ἀντὶ γιὰ λευκή, ψηφίζω ἄσπρο ἀντὶ λευκό, ἄσπρη σοκολάτα,….

Ὁ «ἄσπρος» καὶ «λευκὸς» ἔχουν ἑλληνικὴ προέλευση; Ὁ ἄσπρος ἔχει λατινικὴ προέλευση: asper «τραχύς». Ἡ σημασία προέκυψε ἀπὸ τὴν λατινικὴ φράση nummi asperi ποὺ ἦταν τὰ ἀσημένια νεοκομμένα –καὶ ἄρα τραχιά– νομίσματα λευκοῦ χρώματος, ἄνευ παραστάσεως.

Οἱ πιπεριὲς Φλωρίνης εἶναι ἑλληνικὴ ποικιλία γλυκιᾶς πιπεριᾶς διαδεδομένη στὴν Μακεδονία. Εἶναι οἱ γνωστὲς κόκκινες πιπεριές. Πιπεριὲς Φλώρινας εἶναι οἱ πιπεριὲς ποὺ παράγονται στὸν νομὸ Φλωρίνης. Ἄρα οἱ πιπεριὲς Φλωρίνης ἔχουν διαφορετικὴ σημασία ἀπὸ τίς πιπεριὲς Φλώρινας. 

Στόπ. Ποιός δὲν ἔχει χρησιμοποιήσει τὴν μονοσύλλαβη αὐτὴ λέξη; Εἶναι ξένη ἢ ἑλληνική; Ἡ μορφολογία της μαρτυρεῖ τὴν προέλευσή της. Φαίνεται ὅτι εἶναι ξένη. Εἶναι ὅμως ἔτσι; Γιὰ νὰ μὴν μακρηγοροῦμε ἀπαντᾶμε: Εἶναι καὶ ξένη καὶ ἑλληνική.

Σὲ τίτλο ἄρθρου εἴδαμε τὸ ρηματικὸ σύνολο: «Ἔχει εἰσβάλει τὸ ἐρώτημα». Ὁ στρατὸς εἰσβάλλει, οἱ ἐχθροὶ εἰσβάλλουν, ἡ Γερμανία εἰσέβαλε στὴν Πολωνία, οἱ ὀπαδοὶ εἰσέβαλαν στὸν ἀγωνιστικὸ χῶρο, οἱ ληστὲς εἰσέβαλαν στὴν τράπεζα. Τὸ ρῆμα «εἰσβάλλω» σημαίνει εἰσέρχομαι σὲ ἕναν χῶρο μὲ βίαιο τρόπο.

Ἠ πρώτη χριστιανικὴ κοινότητα τῶν Ἱεροσολύμων συγκροτήθηκε κατ΄ ἀπόλυτη πλειονότητα ἀπὸ ἰουδαιοχριστιανούς. Μέσα σὲ αὐτὴν τὴν κοινότητα ἀναπτύχθηκε μία δυναμικὴ τάξη ἑλληνιστῶν χριστιανῶν ποὺ δυσανασχετοῦσαν μὲ τὴν ἰουδαϊκὴ τυπολατρία (Βλασίου Φειδᾶ, Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία, σελ. 34-35).

Πότε οἱ χριστιανοὶ ὀνομάστηκαν χριστιανοί; Γιὰ πρώτη φορὰ στὴν Ἀντιόχεια οἱ πιστεύοντες στὸν Ἰησοῦ Χριστὸ ἐγκατέλειψαν τὰ ἰουδαϊκὰ ὀνόματα: Ναζωραῖοι, Γαλιλαῖοι καὶ ὀνομάστηκαν χριστιανοί, ὅπως μᾶς πληροφορεῖ ὁ Εὐαγγελιστὴς Λουκᾶς στὶς Πράξεις τῶν Ἀποστόλων…

Ἀδυσώπητος εἶναι αὐτὸς ποὺ δὲν δείχνει ἔλεος, ποὺ εἶναι ὑπερβολικὰ σκληρός, ὁ ἀμείλικτος, ὁ ἀνελέητος: σκληρὴ καὶ ἀδυσώπητη πραγματικότητα, ἀδυσώπητος πόλεμος/ ἀγῶνας . Ὁ ἀδυσώπητος ἀνταγωνισμὸς μεταξὺ τῶν πολυεθνικῶν δὲν ἔχει ἠθικοὺς κανόνες. 

Ὅποιου ὁ νοῦς εἶναι μολυσμένος ἀπὸ τὰ πάθη τῆς ἀτιμίας καὶ τρέχει νὰ φαντασθῇ μὲ τὴν διάνοια τὶς θεῖες ἔννοιες ἀποστομώνεται μὲ ἐπιτίμιο, διότι δὲν καθάρισε πρῶτα τὴν διάνοιά του μὲ τὶς θλίψεις, οὔτε ὑπέταξε τὶς ἐπιθυμίες τῆς σάρκας, ἀλλὰ ἔτρεξε νὰ βαδίζῃ μία ὁδό, ἡ ὁποία εἶναι γεμάτη ἀπὸ γνόφο,….

Τῶν πρωτοκορυφαίων Ἀποστόλων Πέτρου καὶ Παύλου σήμερα. Στὸ ἀποστολικὸ ἀνάγνωσμα ἀκούσαμε τὸν Ἀπόστολο Παῦλο νὰ λέῃ: «Καὶ γιὰ νὰ μὴν ὑπερηφανεύωμαι γιὰ τὶς πολλὲς ἀποκαλύψεις, μοῦ ἐδόθη ἕνα ἀγκάθι  στὸ σῶμα, ἕνας ἄγγελος τοῦ Σατανᾶ, γιὰ νὰ μὲ ραπίζῃ».

Γωνιά της Γλώσσας 112 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Νικηφόρος Βρεττάκος – Ἔξοδος

Τὸ ρῆμα «πάλλω» «σείω, κραδαίνω τὰ ὅπλα πρὶν ἀπὸ τὴν ρίψη τους» συνδέεται ἐτυμολογικὰ μὲ τὸ ρῆμα «πελεμίζω» («κουνῶ», «τραντάζω») καὶ τὸ οὐσιαστικὸ «πόλεμος». Τί γινόταν στοὺς πολέμους; Κραδαίνονταν τὰ ἀκόντια. Καὶ ὁ «παλμός»,…..

Τὸ παλληκάριον εἶναι ὑποκοριστικὸ τοῦ «πάλληξ». Ὁ πάλληξ ἦταν ὁ νεαρός, μικρότερος τοῦ ἐφήβου. Στὴν μεσαιωνικὴ ἐποχὴ ἀπέκτησε τὴν σημασία «νεαρὸς σύντροφος πολεμιστῆ» καὶ συνεκδοχικὰ γενναῖος

Διάβαζα τὴν «Φωνὴ τοῦ Κυρίου» καὶ βλέπω τὸ Ἅγιο Πνεῦμα μὲ πεζὸ γράμμα. Ἔχει γίνει τῆς μόδας νὰ γράφεται σὲ κείμενα θεολογικοῦ περιεχομένου τὸ «Ἅγιο Πνεῦμα» μὲ πεζὸ α μὲ τὴν λογικὴ ὅτι τὸ «ἅγιο» εἶναι προσδιορισμός.

Σίγουρα θὰ ἔχετε συναντήσει τὸ παλ*κάρι μὲ τὶς ἑξῆς γραφές: παλικάρι, παλληκάρι καὶ παληκάρι. Τὸ παλικάρι μὲ ι εἶναι θῦμα τοῦ ἁπλογραφικοῦ ὁδοστρωτῆρα·

Ὅπως γράψαμε καὶ στὸ προηγούμενο γλωσσικὸ σημείωμα ἡ ρίζα τοῦ ρήματος «πέλομαι» εἶναι πολὺ παραγωγική. Ποιός δὲν ἔχει ἀναπολήσει ἀγαπημένα πρόσωπα, ὄμορφες στιγμές, τὰ παιδικά του χρόνια, τὴν πατρίδα του, ἂν εἶναι ξενιτεμένος.

Πολὺ παραγωγικὸ τὸ ρῆμα «πέλομαι». Ἀπὸ δημοσιογραφικὸ κείμενο ἀντλήσαμε  τὴν ἀκόλουθη περίοδο λόγου: «μεγάλες ποσότητες ἀργοῦ πετρελαίου ἐπιπολάζουν στὸ σημεῖο ποὺ προσάραξε τὸ τάνκερ μὲ ἀποτέλεσμα νὰ προκληθῇ τεράστια οἰκολογικὴ καταστροφή».

Σὲ προηγούμενα γλωσσικά μας σημειώματα ἔχουμε ἀσχοληθῆ μὲ τὰ ὁμόρριζα τοῦ ρήματος «πέλω», τοὺς πόλους, τὴν πόλωση, τὸν κύκλο, τὶς Κυκλάδες. Σήμερα θὰ μιλήσουμε γιὰ τὰ ἔπιπλα· ἡ ἱστορία τους εἶναι τόσο παλιά, ὅσο καὶ ὁ πολιτισμένος κόσμος.

Μιὰ καὶ γράψαμε γιὰ τὴν συνευδοκία, τὴν ἀπὸ κοινοῦ ἐπιδοκιμασία νὰ περάσουμε στὴν ἀντίπερα ὄχθη, τὴν ἀπαρέσκεια (ἀπὸ τὸ ρῆμα ἀπαρέσκω· ἀπὸ καὶ ἀρέσκω). Ὅταν θέλουμε νὰ ἐκφράσουμε ἕνα δυσάρεστο συναίσθημα ποὺ προέρχεται ἀπὸ κάτι ποὺ μᾶς ἐνοχλεῖ ἐκδηλώνουμε τὴν ἀπαρέσκειά μας.

Πολλοί, ἴσως οἱ περισσότεροι, θὰ γελάσουν μὲ τὴν πρόταση ποὺ θὰ κάνουμε σήμερα. Ἡ ἀγάπη μας γιὰ τὴν γλῶσσα μᾶς ὁπλίζει μὲ παρρησία γιὰ νὰ προτείνουμε ἕνα τολμηρὸ λεκτικὸ ἰσοδύναμο γιὰ τὰ λάικ, ποὺ εἶναι οἱ καρδοῦλες ποὺ τοποθετοῦμε οἱ πλοηγούμενοι στὸ διαδίκτυο ὅταν μᾶς ἀρέσῃ μιὰ ἀνάρτηση ποὺ κάνει κάποιος.