Μὲ τὴν πάροδο τοῦ χρόνου ἐνδέχεται μιὰ λέξη νὰ ἀλλάξῃ γραμματικὴ κατηγορία. Ἡ πιὸ συχνὴ περίπτωση λεξιλογικῆς μεταβολῆς εἶναι ἡ οὐσιαστικοποίηση ἐπιθέτου· τὸ γνωστό μας κινητὸ εἶναι μιὰ τέτοια περίπτωση: ἀπὸ ὀνοματικὴ φράση «κινητὸ τηλέφωνο» μέσῳ τῆς ἔλλειψης, δηλαδὴ τῆς ὑποδιαγραφῆς τοῦ….
Ἡ «ἐπίπτωσις» ἀπαντᾶ γιὰ πρώτη φορὰ σὲ συγγραφεῖς τῆς ἑλληνιστικῆς ἐποχῆς καὶ εἶχε τὶς ἀκόλουθες σημασίες: 1. πτώση τῆς φωνῆς ἢ τῶν μαλλιῶν πάνω στὸ μέτωπο 2. ἐπίθεση 3. σύμπτωση (Franco Montanari, Σύγχρονο Λεξικὸ τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσας, ἐκδ. Παπαδήμα, 2016, σελ. 819). Ἡ σημερινὴ σημασία τῆς ἐπίπτωσης…
Σὲ θέματα γραπτῶν προαγωγικῶν ἐξετάσεων ζητήθηκε ἀπὸ τοὺς μαθητὲς νὰ γράψουν τὶς ἐπιπτώσεις τῶν μέσων κοινωνικῆς δικτύωσης στὴν ζωὴ τῶν νέων. Κάποιοι μαθητὲς ἔγραψαν τὶς θετικὲς συνέπειες. Οἱ φιλόλογοι θεώρησαν αὐτονόητο ὅτι ἔπρεπε…..
Φαίνεται λίγο παράδοξο ὁ ἀναπαυτικὸς καναπὲς νὰ σχετίζεται μὲ τὰ ἐνοχλητικὰ κουνούπια. Στὸ δευτεροκανονικὸ βιβλίο τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης Ἰουδείθ (13, 9) βλέπουμε τὴν ὁμώνυμη ἡρωίδα νὰ ἀφαιρῇ τὸ «κωνωπεῖον» ἀπὸ τοὺς στύλους: «καὶ ἀπεκύλισε τὸ σῶμα αὐτοῦ ἀπὸ τῆς στρωμνῆς καὶ ἀφεῖλε τὸ κωνωπεῖον ἀπὸ τῶν στύλων». Τί ἦταν τὸ κωνωπεῖον;
Στὶς 15 Μαρτίου 44 π.Χ. παρὰ τὶς προειδοποιήσεις τῆς γυναίκας του Καλπουρνίας, ὁ Καίσαρας ἀποφάσισε νὰ παραστῇ στὴν συνεδρίαση τῆς Γερουσίας, γιὰ νὰ μὴν ἀπογοητεύσῃ ὅσους ἦταν ἤδη ἐκεῖ καὶ τὸν περίμεναν. Δὲν πρόλαβε καλά-καλά νὰ κάτσῃ καὶ οἱ συνωμότες συγκεντρώθηκαν γύρω του γιὰ νὰ τοῦ ὑποβάλουν τάχα ἕνα αἴτημα.
Μόλις ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ πληροφορήθηκε ὅτι ὁ γιὸς τοῦ Μιθριδάτη Φαρνάκης ἐνεργοῦσε κατὰ τῶν Ρωμαίων στὴν Ἀσία, ἀστραπιαῖα κινήθηκε ἐναντίον του (Ἰούνιος τοῦ 47 π.Χ.) ἀπὸ τὴν Αἴγυπτο μέχρι τὸν Πόντο καὶ τὸν νίκησε κατὰ κράτος. Ὅταν ἐπέστρεψε στὴν Ρώμη ἔγραψε….
Τί ἔδωσε ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ στὴν γλῶσσα μας; Στὶς 10 Ἰανουαρίου τοῦ 49 π.Χ. ἔφτασε στὸν Ρουβίκωνα, ἕνα μικρὸ ποταμὸ κοντὰ στὸ Ρίμινι, τὸ σύνορο ἀνάμεσα στὴν ἐλεγχόμενη ἀπὸ τὴν ρωμαϊκὴ Σύγκλητο Ἰταλία καὶ τὴν ρωμαϊκὴ ἐπαρχία τῆς «Ἐντεῦθεν τῶν Ἄλπεων Γαλατίας».
Ὁ Καῖσαρ (γενικὴ τοῦ Καίσαρος) ἦταν τὸ οἰκογενειακὸ ὄνομα τοῦ Γαΐου Ἰουλίου Καίσαρος. Μετὰ τὸν θάνατο τοῦ Ἰουλίου Καίσαρα καθιερώθηκε ὡς τίτλος ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους αὐτοκράτορες μέχρι τοὺς χρόνους τοῦ Ἀδριανοῦ. Ἡ ἐπικρατέστερη ἐκδοχὴ εἶναι ὅτι ὁ Καῖσαρ εἶναι…
Τὰ Καίσαρος Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ (Κατὰ Ματθαῖον 22, 21). Ἡ παγκοίνως γνωστὴ ἀποστομωτικὴ ἀπάντηση ποὺ ἔδωσε ὁ Χριστὸς στοὺς Φαρισαίους ποὺ λέγεται πρὸς ὑπογράμμιση τοῦ διαχωρισμοῦ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων ἀπὸ τὰ θρησκευτικά, εἶναι μιὰ ἀκόμα περίπτωση πολύπτωτου σχήματος.
Πολὺ συχνὰ μιὰ λέξη ἐπαναλαμβάνεται μέσα στὴν ἴδια πρόταση σὲ ἄλλον τύπο, προκειμένου νὰ δοθῇ ἔμφαση ἢ ἀλλεπάλληλη ἐπανάληψη. Πρόκειται γιὰ τὸ πολύπτωτο ἢ πολυμορφικὸ ἢ πολυτυπικό σχῆμα. Ἡ πασίχρηστη παροιμία: «βάστα με νὰ σὲ βαστῶ, νὰ ἀνεβοῦμε τὸν γκρεμό»…..
Τὰ δοτικοφανῆ ἐπιρρήματα: «βάσει, δυνάµει, ἐλλείψει, ἐνόψει, ἐντάξει, ἐντέλει, θέσει, καθωσπρέπει, παρέκει, φύσει» γράφονται μὲ ει. Γιατί; Εἶναι ἐπιρρήματα ποὺ ἔχουν προέλθει…
Πολλὲς φορὲς νιώθουμε τὴν γεύση τοῦ φαγητοῦ στὸ στόμα μετὰ τὸ φαγητό. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἐπίγευση. Νὰ καὶ ὁ πιὸ ἀκριβὴς ὁρισμός: «Ἡ γευστικὴ ἐντύπωση ποὺ ἀπομένει στὸ στόμα μετὰ ἀπὸ τὴν κατανάλωση ἑνὸς τροφίμου ἢ ποτοῦ»: ἁπαλή/ ἔντονη/ γλυκιά/ μακρά/ πικρή/ παρατεταμένη/ εὐχάριστη ἐπίγευση. Ἡ συνυποδηλωτικὴ χρήση εἶναι ἀκόμα καλύτερη…
Ἀκόμα μιὰ λαϊκὴ ἐτυμολογία μᾶς μπερδεύει ὡς πρὸς τὴν ὀρθογράφηση τῆς λέξης «δι(ω)ρία». Πῶς θὰ τὴν γράψουμε μὲ ο ἢ μὲ ω; Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι ἡ διωρία εἶναι σύνθετη λέξη ἀπὸ τὴν πρόθεση δια- καὶ τὴν ὥρα μὲ δασεῖα (ὑπάρχει καὶ ὤρα μὲ ψιλή). Στὴν ὄψιμη ἑλληνιστικὴ ἐποχὴ ἡ διωρία ἐπανερμηνεύτηκε…
Πολυκλινικὴ εἶναι ἡ κλινικὴ ποὺ διαθέτει πολλὰ ἰατρικὰ τμήματα, καθὼς καὶ ἰατροὺς πολλῶν εἰδικοτήτων γιὰ τὴν θεραπεία διαφόρων παθήσεων: Πολυκλινικὴ Ἀθηνῶν. Ἐπειδὴ ἡ συντριπτικὴ πλειοψηφία τῶν ὁμιλητῶν ἀγνοεῖ τὴν ἱστορικὴ ἀρχὴ τῆς λέξεως, παρετυμολόγησε τὴν λέξη ἀπὸ τὸ ἐπίθετο «πολὺς» καὶ τὸ οὐσιαστικὸ «κλινική»
Ἔχουμε ξαναγράψει γιὰ τὴν λαϊκὴ ἐτυμολογία, δηλαδὴ τὴν ἐτυμολογία χωρὶς ἐπιστημονικὴ ἐτυμολογικὴ βάση, ἀλλὰ μὲ βάση το γλωσσικὸ αἴσθημα τῶν ὁμιλητῶν καὶ ὄχι σύμφωνα μὲ τὴν ἐπιστημονική ἀνάλυση. Ἐνίοτε ἡ ἐτυμολογία ἔχει τόσο ἰσχυρὸ ἀποτύπωμα ποὺ ἐπηρεάζει τὴν ὀρθογράφηση μιᾶς λέξης. Tὸ «ξεκατινιάζω» σήμαινε ἀρχικὰ «προκαλῶ ζημιὰ στὴν ράχη ζώου»
Θὰ περάσουμε ἀπὸ τὸν Ἰσθμὸ ἢ τὴν διώρυγα τῆς Κορίνθου; Μέχρι τὸ 1893 θὰ περνάγαμε τὸν Ἰσθμό. Ἀπὸ τὸ 1893 καὶ ἐντεῦθεν περνᾶμε τὴν διώρυγα. Ὁ πολυήμερος περίπλους τῆς Πελοποννήσου σὲ συνδυασμὸ μὲ τὰ μονίμως θαλασσοτάραχα ἀκρωτήρια Μαλέα καὶ Ταινάρου ἦταν μεγάλος μπελᾶς γιὰ τοὺς καπετάνιους. Ὁ τύραννος Περίανδρος σκέφτηκε….
Εὐκαιρία λοιπὸν νὰ ἀπευθύνουμε τὶς εὐχές μας, εὐχὲς μὲ περιεχόμενο καὶ οὐσία, εὐχὲς προσωπικὲς καὶ ὄχι ἀπρόσωπες καὶ ἰσοπεδωμένες, εὐχὲς ποὺ θὰ ἀποτελοῦν ἀφετηρία προβληματισμοῦ. Ἂς ἀφήσουμε λοιπὸν τὴν ἄχρωμη εὐχὴ: «Καλὲς γιορτὲς» καὶ νὰ προτιμᾶμε ….
Εἴχαμε γράψει ὅτι πτωχὸς στὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ εἶναι ἐκεῖνος ποὺ ζαρώνει ἀπὸ τὸν φόβο του, ὁ ἐπαίτης, ὁ ζητιάνος. Ἔχει σχηματιστῆ ἀπὸ τὴν ρίζα τοῦ ρήματος πτήσσω «φοβίζω, μαζεύομαι, ζαρώνω», ἐνῷ πένης εἶναι αὐτὸς ποὺ κοπιάζῃ γιὰ τὰ πρὸς τὸ ζῆν, ἀλλὰ δὲν εἶναι παντελῶς ἄπορος, ὅπως ὁ πτωχός.
Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, εἷς ἐκ τῶν τριῶν ἱεραρχῶν, ὅταν κοιμήθηκε ὁ Μέγας Ἀθανάσιος, ὁ γίγαντας αὐτὸς τῆς Ὀρθοδοξίας, ἔγραψε τὸν ὑπέροχο λόγο του «Εἰς τὸν μέγαν Ἀθανάσιον ἐπίσκοπον Ἀλεξανδρείας» ποὺ ξεκινάει ὡς ἑξῆς: «Ἀθανάσιον ἐπαινῶν, ἀρετὴν ἐπαινέσομαι» (Λόγος ΚΑ΄), δηλ. ἐπαινῶντας τὸν Ἀθανάσιο θὰ ἐπαινέσω τὴν ἀρετή.
Πέντε φορὲς ἐξωρίστηκε ὁ Μέγας Ἀθανάσιος ἀπὸ τὴν Ἀλεξάνδρεια. Ὅπως μᾶς παραδίδει ὁ ἐκκλησιαστικὸς ἱστορικὸς Σωκράτης, ὅταν τοῦ ἀνακοινώθηκε ἡ διαταγὴ τοῦ Ἰουλιανοῦ τοῦ Παραβάτη, ὁ Ἅγιος μὲ πραότητα εἶπε στοὺς φίλους του: «Ὁ δὲ φεύγει πάλιν, εἰπὼν τοῖς γνωρίμοις, ‘Ὑποσταλῶμεν μικρὸν, ὦ φίλοι· νεφύδριον γάρ ἐστι, καὶ παρέρχεται».
Ἡ αἰχμὴ ἦταν ἡ ἄκρη δόρατος ἢ λόγχης. Ὁ συμπολεμιστὴς λεγόταν ὅμαιχμος, τὸ μέρος ἀνάμεσα σὲ δύο αἰχμές, δηλαδὴ ἀντίθετα στρατόπεδα ἦταν τὸ μεταίχμιο, (σήμερα: τὸ διαχωριστικὸ σημεῖο ἀνάμεσα σὲ δύο ἀντίθετες καταστάσεις), αὐτὸς ποὺ συλλαμβάνεται (ἁλίσκεται) μὲ τὴν ἀπειλὴ τῆς αἰχμῆς τοῦ δόρατος εἶναι ὁ αἰχμάλωτος.
Χθὲς ὅλη μέρα ἔγραψα ἕνα γράμμα», «Χθὲς ὅλη μέρα ἔγραφα ἕνα γράμμα». Ἕνα γράμμα κάνει τὴν διαφορά. Βέβαια πρόκειται γιὰ τὸ ἴδιο γεγονός, ἀλλάζει ὅμως ἡ ὀπτικὴ γωνία ἀπὸ τὴν ὁποία βλέπει ὁ ὁμιλητής. Μὲ τὴν πρώτη πρόταση: «Χθὲς ὅλη μέρα ἔγραψα ἕνα γράμμα» ὁ ὁμιλητὴς δηλώνει ὅτι δὲν κατώρθωσε νὰ κάνῃ τίποτα ἄλλο ὅλη μέρα, παρὰ νὰ γράψῃ ἕνα γράμμα.
Τὸ ὄνομα, ποὺ λαμβάνουμε κανονικὰ μὲ τὴν εὐχὴ τῆς ὀνοματοδοσίας τὴν ὄγδοη ἡμέρα, ποὺ εἶναι ἡ ἡμέρα τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, ἡ ἡμέρα δηλαδὴ τοῦ Φωτός, μᾶς συντροφεύει σὲ ὅλη μας τὴν ζωή, ἐξ ἁπαλῶν ὀνύχων μέχρι τὰς δυσμὰς τοῦ βίου μας.
Πρὶν ἀπὸ μένα ἕνα παλληκάρι ἔγραψε τὸ ὄνομά του καὶ τὸ ἔβαλε στὸ βάζο. Τα χαρτιὰ γιὰ ὅσους θέλαμε νὰ προσευχηθῇ ὁ Γέροντας ἦταν σὲ ἕνα βάζο κοντὰ στὸν φράχτη, ποὺ ἀπεῖχε γύρω στὰ δέκα μέτρα ἀπὸ τὸ κελλί. Βγαίνοντας ὁ Γέροντας τοῦ λέει: “Βρὲ παιδί μου τί κάνεις ἐκεῖ;” Ἐκεῖνος τρόμαξε, καὶ βέβαια, ὅσοι εἴμαστε ἐκεῖ καὶ ἀκούσαμε, ἀπορήσαμε.
Πόσες φορὲς οἱ ἄνθρωποι δὲν ἀλλάζουν ἀπόψεις καὶ τὶς ἀντικαθιστοῦν μὲ ἄλλες ποὺ μπορεῖ νὰ εἶναι τόσο διαφορετικὲς μὲ τὶς προηγούμενες ποὺ συχνὰ ἀναρωτιόμαστε πῶς γίνεται ἕνας ἄνθρωπος νὰ εἶναι τόσο ἀσυνεπὴς ὡς πρὸς αὐτὰ ποὺ ἔλεγε ἐν σχέσει μὲ αὐτὰ ποὺ λέει τώρα. Πῶς τὴν ὀνομάζουμε αὐτὴν τὴν συμπεριφορά;
Ὁ πονοκέφαλος τοῦ συνιστᾶται καὶ τοῦ συνίσταται . Ὁμολογουμένως τὰ λογιόκλιτα ρήματα μᾶς δυσκολεύουν. Δύο ἀπὸ αὐτὰ εἶναι τὸ συνιστᾶται καὶ τὸ συνίσταται.
«Τὸ γελαστὸ παιδὶ μπῆκε μέσα». «Τὸ παιδὶ μπῆκε μέσα γελαστό». «Τὸ παιδὶ ποὺ μπῆκε μέσα ἦταν γελαστό». Τὸ μόνο σίγουρο εἶναι ὅτι καὶ στὶς τρεῖς προτάσεις τὸ παιδὶ εἶναι γελαστό. Τὸ ἐπίθετο γελαστὸς ἐπι-τίθεται…
Ἡ κύρια λειτουργία τοῦ σχήματος «εἶμαι» εἶναι νὰ συσχετίσῃ ἕνα χαρακτηριστικὸ μὲ μιὰ δεδομένη ὀντότητα ποὺ οὐσιαστικὰ δὲν παίζει κυρίαρχο ρόλο στὴν σχέση (Γνωστικὲς ἀνιχνεύσεις στὴ Γλῶσσα καὶ στὴ Γλωσσολογία σελ. 116). Αὐτὴ ἡ περιοχὴ εἶναι ἡ Θεσσαλία (στοιχεῖο ταυτοποίησης). Ἡ Θεσσαλία εἶναι γεωγραφικὸ διαμέρισμα τῆς Ἑλλάδας (μέλος σὲ μία κατηγορία).
Στὸ ἴδιο νοηματικὸ πεδίο μὲ τὴν ἀκριτομυθία ἀνήκει ἡ ἀμετροέπεια, δηλαδὴ ἡ ἔλλειψη μέτρου στὰ λόγια κάποιου μὲ συνώνυμα τὴν φλυαρία καὶ τὴν πολυλογία καὶ ἀντίθετο τὴν λακωνικότητα. Ὁρισμένοι συγχέουν τὴν ἀμετροέπεια μὲ τὴν ἀθυροστομία καὶ τὴν προπέτεια. Ἀθυροστομία εἶναι ὁ τρόπος ἔκφρασης καὶ ὁμιλίας ποὺ ἀντιβαίνει…
Εἶναι γνωστὸ τὸ ἀνέκδοτο μὲ τὸν Διογένη ποὺ συχνὰ κυκλοφοροῦσε στοὺς δρόμους τῆς Ἀθήνας μὲ ἕνα ἀναμμένο φανάρι. Ὅταν τὸν ρωτοῦσαν «γιατί κρατᾶς φανό, ἡμέρα;» αὐτὸς ἀπαντοῦσε «ἀναζητῶ ἄνθρωπο» («ἄνθρωπον ζητῶ»). Ἐμεῖς σήμερα ψάχνουμε ἀνθρώπους ἔμπιστους μὲ τὸν φανὸ τοῦ Διογένους.
«Ἡ ἡγεσία τοῦ τόπου παρακολούθησε τὴν Θεία Λειτουργία». Δὲν ξέρω ἂν ἡ ἡγεσία τοῦ τόπου παρακολούθησε τὴν Θεία Λειτουργία. Ἐμεῖς πάντως πρέπει νὰ μετέχουμε στὴν Θεία Λειτουργία. Δὲν εἶναι ἱερὴ θεατρικὴ παράσταση μὲ ἠθοποιοὺς καὶ θεατὲς γιὰ νὰ τὴν παρακολουθήσουμε. Στὴν Λειτουργία οἱ χριστιανοὶ μετέχουν ἀληθινὰ στὸ τελούμενο μυστήριο.
Γωνιά της Γλώσσας 138 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: [Γ. Σεφέρης, Σαλαμίνα τῆς Κύπρος]
Παρετυμολογία εἶναι ἡ ἐσφαλμένη ἐτυμολογία μιᾶς λέξεως. Ἐπειδὴ ἡ ἐτυμολογία τῶν λέξεων εἶναι δέλεαρ γιὰ τοὺς ὁμιλητές, συχνὰ ἐτυμολογοῦν τὶς λέξεις σύμφωνα μὲ τὶς προσωπικές τους ἀντιλήψεις. Ἡ πιὸ «διάσημη» παρετυμολογία εἶναι ἡ προέλευση τῆς λέξεως ἄνθρωπος ποὺ δῆθεν προέρχεται ἀπὸ τὸ ἐπίρρημα «ἄνω» καὶ τὸ ρῆμα «θρώσκω» καὶ τάχα σημαίνει «αὐτὸς ποὺ βλέπει πρὸς τὰ πάνω».