Καλὴ ἐπιτυχία ἢ ἐπιτυχία; Στὸ τέλος τῶν θεμάτων τῶν ἐξετάσεων οἱ καθηγητὲς εὔχονται στοὺς μαθητὲς: «καλὴ ἐπιτυχία». Ἡ γνώριμη αὐτὴ εὐχὴ ἔχει ἀντικατασταθῆ ἐσχάτως ἀπὸ τὴν εὐχὴ «ἐπιτυχία» ἢ «σᾶς εὐχόμαστε ἐπιτυχία». Οἱ φιλόλογοι ποὺ ἐπιχείρησαν αὐτὴν τὴν ἀλλαγὴ θεωροῦν ὅτι ἡ φράση «καλὴ ἐπιτυχία» εἶναι πλεονασμός…
Ἡ παγκοίνως λεγόμενη εὐχὴ «θερμὰ συλλυπητήρια» ἐκφράζει ἔντονα αἰσθήματα συμπάθειας πρὸς τοὺς συγγενεῖς τοῦ ἐκλιπόντος καὶ μποροῦμε χωρὶς γλωσσικὲς ἐνοχὲς νὰ τὰ ἐκφράζουμε. Ἐκτὸς ἀπὸ τὰ θερμά, τὰ συλλυπητήρια μπορεῖ νὰ εἶναι καρδιακὰ καὶ βαθιά.
Ἡ ὁμηρικὴ ρήση «ἐπὶ ξυροῦ ἀκμῆς» εἶναι παροιμιακὴ (Ἰλιάδα, Κ 173): στὴν κόψη τοῦ ξυραφιοῦ· λέγεται γιὰ μιὰ κατάσταση ποὺ βρίσκεται σὲ πολὺ κρίσιμο, ἐπικίνδυνο σημεῖο.
Ὁρισμένες φορὲς διαταράσσεται ἡ φυσικὴ ἀλληλουχία τῶν λέξεων, ὅταν ὁ ὁμιλητὴς διακατέχεται ἀπὸ κάποιο σφοδρὸ συναίσθημα, ὀργή, ἐνθουσιασμό, χαρά. Πρόκειται γιὰ τὸ ὑπερβατὸ σχῆμα.
Ὕλη ἦταν ἡ δασώδης περιοχή, τὸ ξύλο, τὸ δάσος. Ἀργότερα δήλωνε τὸ ὑλικό, δεδομένου ὅτι τὸ ξύλο γιὰ τοὺς ἀρχαίους ἦταν τὸ κατεξοχὴν ὑλικό. Ὡς πρῶτο συνθετικὸ ἀπαντᾶται σὲ πολλὰ σύνθετα: ὑλο-τόμος, ὑλο-δρόμος, ὑλο-κοίτης. Ἀπὸ τὴν ὕλη παράγεται τὸ διυλίζω (καθαρίζω) καὶ τὸ διυλιστήριο.
Γιῶργος Σεφέρης – “Τελευταῖος Σταθμός”: «Ψυχὲς μαραγκιασμένες ἀπὸ δημόσιες ἁμαρτίες, /// καθένας κι ἕνα ἀξίωμα σὰν τὸ πουλὶ μὲς στὸ κλουβί του. /// Τὸ βροχερὸ φθινόπωρο σ’ αὐτὴ τὴ γούβα /// κακοφορμίζει τὴν πληγὴ τοῦ καθενός μας…»
Αὐτὸς ποὺ εἶναι κοντὰ («ἄγχι») στὸν νοῦ, ὁ ἀγχίνους εἶναι ὁ εὔστροφος, ὁ ἔξυπνος, αὐτὸς ποὺ ἔχει γρήγορη ἀντίληψη…. Ἀγχίνους μνήμη εἶναι ἡ δυνατότητα νὰ συγκρατῇ κανεὶς στὴν μνήμη του δεδομένα μὲ τὴν βοήθεια κάποιας ὁμοιότητάς τους μὲ ἄλλα ποὺ τοῦ εἶναι οἰκεῖα.
Τὸ ὁμηρικὸ ἐπίρρημα «τῆλε» (μακριά) μᾶς ἔδωσε πολλὰ σύνθετα. Τὸ τηλέφωνο εἶναι σύνθετο ἀπὸ τὸ «τῆλε» (μακριά) καὶ τὴν «φωνή». Ὁ Τηλέμαχος μάχεται ἀπὸ μακριά, ἡ τηλεόραση μεταδίδει εἰκόνες ἀπὸ μακριά, ἡ τηλεδιάγνωση εἶναι ἡ διάγνωση ποὺ γίνεται ἀπὸ ἀπόσταση. Τὸ ἀντίθετό του εἶναι τὸ «ἄγχι» (κοντά)..
Ὁ/ἡ ἀήθης εἶναι αὐτὸς/αὐτὴ ποὺ χαρακτηρίζεται ἀπὸ ἔλλειψη ἤθους: ἀήθης συμπεριφορά, ἀήθης ἐπίθεση, ἀήθης πρακτική. Ἡ ἀρχαία λέξη ἀήθης εἶναι σύνθετη ἀπὸ τὸ στερητικὸ ἀ- καὶ τὸ ἦθος (συνήθεια) καὶ σήμαινε ἀρχικὰ «ἀσυνήθιστος»…
Τὸ ρῆμα «συλῶ» (παραβιάζω ἱερὸ χῶρο καὶ ἀφαιρῶ πολύτιμα ἀντικείμενα ἀπὸ αὐτόν, βεβηλώνω) μᾶς ἔδωσε τὸν ἱερόσυλο, τὸν ἅρπαγα ἱερῶν ἀντικειμένων, καθὼς καὶ τὸ ἄσυλο…
Ἡ ἅλως εἶναι ὁ φωτεινὸς δακτύλιος ποὺ σχηματίζεται γύρω ἀπὸ τὸ φεγγάρι καὶ καμμιὰ φορὰ καὶ γύρω ἀπὸ τὸν ἥλιο· εἶναι ἐπίσης τὸ φωτοστέφανο ποὺ περιβάλλει τὶς κεφαλὲς τῶν ἁγίων καὶ συνεκδοχικὰ δηλώνει τὴν αἴγλη ποὺ ἔχει κάποιος
Ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ ψυχροῦ πολέμου εἶχε νὰ γίνῃ τόσος λόγος γιὰ τὰ πυρηνικά. Ἐνῷ τὰ πυρηνικὰ ὅπλα φέρνουν τρόμο στὸ ἄκουσμά τους, ἡ προέλευσή τους μᾶς παραπέμπει στὸ γλυκὸ καὶ ποιοτικὸ ψωμί! Ὁ πυρὸς ἦταν τὸ καλὸ καὶ ποιοτικὸ σιτάρι…
Κι ἂν τυχὸν κάπου ἀνάμεσα /// στοὺς γαλάζιους διαδρόμους /// συναντήσω ἀγγέλους, θὰ τοὺς /// μιλήσω ἑλληνικά, ἐπειδὴ /// δὲν ξέρουνε γλῶσσες. Μιλᾶνε /// μεταξὺ τους μὲ μουσική.
Οὐκ ἂν λάβοις… Σύγχρονος τοῦ Πλουτάρχου, τὸν 2ο αἰ. μ.Χ., εἶναι ὁ Λουκιανός, ὁ σατιρικὸς πεζογράφος τῆς ἀρχαιότητας, ὁ ὁποῖος σατιρίζει τὴν ἀνθρώπινη ματαιοδοξία, τὸν πλοῦτο, τὴν ἀνθρώπινη ἀφέλεια…
Ἡ ἀπουσία κλασσικῆς παιδείας ἀπὸ τὰ σχολεῖα δυσχεραίνει τὴν κατανόηση τῶν ἀρχαίων συγγραφέων. Ὅσοι θέλουν νὰ διαβάσουν τοὺς ἀρχαίους συγγραφεῖς καταφεύγουν σὲ μεταφράσεις. Εἶναι σωστὸ ὅμως νὰ μιλᾶμε γιὰ μεταφράσεις ἀπὸ τὰ ἑλληνικὰ στὰ ἑλληνικά; Μᾶλλον ὄχι. Καλύτερα νὰ μιλᾶμε γιὰ μεταγραφὴ καὶ ὄχι γιὰ μετάφραση…
Τὸ «αὐτόματος» στὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ λεγόταν γιὰ πρόσωπα ποὺ ἐνεργοῦσαν μὲ τὴν δική τους θέληση, καθὼς καὶ γιὰ ἄψυχα πράγματα ποὺ κινοῦνταν ἀπὸ μόνα τους· ὁ Ἀριστοτέλης κάνει λόγο γιὰ κοῦκλες ποὺ φαίνονταν σὰν ζωντανές. Αὐτόματος ἐπίσης ἦταν αὐτὸς ποὺ δὲν εἶχε προφανῆ αἰτία· «αὐτόματος θάνατος»: ὁ φυσικὸς θάνατος
Οἱ τεχνόφιλοι Ἕλληνες εἶχαν φανταστῆ τὴν πιὸ ἀκραία ἐξέλιξη ποὺ θὰ εἶχε ἡ τεχνολογία: τὰ αὐτόματα. Ἡ Ἥρα πρόσταζε νὰ ἀνοίγουν οἱ πύλες τοῦ οὐρανοῦ: «ἐπὶ τῶν πυλῶν τοῦ Ὀλύμπου, αὐτόμαται δὲ πύλαι μύκον οὐρανοῦ (Ἰλιάδα Ε 749). Ὁ Ἥφαιστος κατασκεύαζε αὐτόματους τρίποδες-ρομπότ ποὺ ἔμπαιναν μόνοι τους στὴν σύναξη τῶν θεῶν γιὰ νὰ τοὺς προσφέρουν νέκταρ…
Συχνὰ ἀκοῦμε ἀπὸ συνδικαλιστὲς τὴν στερεότυπη φράση: «κατακτήσαμε μέσα ἀπό ἀγῶνες». Πρόκειται γιὰ κακὴ μετάφραση τοῦ γαλλικοῦ par. Ὁ λαὸς ὀρθῶς λέει ἁπλούστερα: «κατακτήσαμε μὲ ἀγῶνες».
Ἀκοῦμε συχνὰ «μεγάλο πρόβλημα», «μικρὸ πρόβλημα», «σπουδαῖο ζήτημα», «μεγάλο ζήτημα» λὲς καὶ δὲν ὑπάρχουν ἄλλα ἐπίθετα στὰ ἑλληνικὰ γιὰ νὰ συνδυαστοῦν μὲ τὶς λέξεις πρόβλημα καὶ ζήτημα.
Γράφουμε ὄνομα μὲ ὄμικρον, ὅμως ἐπώνυμο μὲ ὠμέγα, ὁμαλὸς μὲ ὄμικρον, ἀνώμαλος μὲ ὠμέγα, ὄροφος ἀλλὰ διώροφο, ὀδύνη ἀλλὰ ἐπώδυνος, ὀρυχεῖο ἀλλὰ μεταλλωρυχεῖο.
Ὅταν προσπαθοῦμε νὰ αὐτοσυγκρατηθοῦμε καὶ νὰ μὴν ἐκστομίσουμε βρισιά, ἀπρεπῆ λόγο ἢ κατηγορία ἐναντίον κάποιου λέμε τὴ φράση: «θοῦ, Κύριε, φυλακὴν τῷ στόματί μου»
Κλασσικὸς ἢ κλασικός; Ἡ λέξη πρωτοεμφανίζεται στὸν Ρωμαϊκὸ χῶρο.
Ὅλοι χρησιμοποιοῦμε ἐπιχείρηματα γιὰ νὰ πείσουμε τὸν συνομιλητή μας γιὰ τὴν ὀρθότητα τῶν ἀπόψεών μας. Ἄλλα ἀπὸ αὐτὰ εἶναι πειστικά, ἄλλα ὄχι.
Ὁρισμένοι γλωσσοδίφες ἀπὸ ὑπερβάλλοντα ζῆλο γιὰ τὴ γλῶσσα μας ἐπιδίδονται σὲ ἕνα κυνήγι λαθῶν ποὺ καὶ νόημα δὲν ἔχει, ἀλλὰ καὶ τὰ λάθη ποὺ ἀνακαλύπτουν δὲν εἶναι πολλὲς φορὲς λάθη.
Ἁμαρτάνω σήμαινε ἀρχικὰ «ἀποτυγχάνω τὸν στόχο μου, ρίχνω τὸ βέλος καὶ δὲν πετυχαίνω τὸν στόχο μου» καὶ ἀργότερα διαπράττω ἠθικὸ παράπτωμα.
Πολυσχιδὴς εἶναι αὐτὸς ποὺ ἐξαπλώνεται σὲ πολλοὺς κλάδους, σὲ πολλὰ πεδία, ὁ πολυδιάστατος, ὁ πολύπλευρος, ὁ πολυμερής, ὁ πολυσύνθετος
Ὅπως τοῦ κανοναρχεῖς, ψέλνει. Ἡ φράση αὐτὴ λέγεται γιὰ τοὺς ἀνθρώπους ποὺ δὲν ἔχουν δική τους γνώμη, ποὺ δὲν ἀναλαμβάνουν πρωτοβουλίες καὶ ὑπακούουν ἄκριτα: Εἶναι ἄνθρωπος ἄβουλος..
Ὅπως τοῦ κανοναρχεῖς, ψέλνει. Ἡ φράση αὐτὴ λέγεται γιὰ τοὺς ἀνθρώπους ποὺ δὲν ἔχουν δική τους γνώμη, ποὺ δὲν ἀναλαμβάνουν πρωτοβουλίες καὶ ὑπακούουν ἄκριτα: Εἶναι ἄνθρωπος ἄβουλος..
Πέτρα τοῦ σκανδάλου εἶναι ὁτιδήποτε γίνεται αἰτία νὰ ξεσπάσουν διαμάχες: Ἡ ἀποκάλυψη τῆς ἐφημερίδας ὅτι ἡ Ὑπουργὸς παίρνει ἐπίδομα ἐνοικίου ἀποτέλεσε τὴν πέτρα τοῦ σκανδάλου καὶ ὁδήγησε στὴν ἀποπομπή της ἀπὸ τὴν κυβέρνηση.
Πολλὲς ξένες λέξεις ἔχουμε υἱοθετήσει λόγῳ τῆς εἰσβολῆς τῶν ὑπολογιστῶν στὴν ζωή μας, ὅπως λόγου χάριν κομπιοῦτερ, σόφτγουερ, χάρντγουερ.
Οἱ περισσότεροι ἔχουμε ἀκούσει τὴν φράση «τὴν περνάω κοτσάνι», δηλαδὴ καλοπερνάω.
Ἡ πανάκεια δηλώνει τὴν θεραπεία τῶν πάντων. Στὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ πανάκεια ἦταν τὸ φάρμακο τὸ ὁποῖο πιστευόταν ὅτι γιατρεύει κάθε ἀσθένεια.
Στὸ λειτουργικὸ βιβλίο «Ἱερατικὸν» βρῆκα τὴν λέξη μεσονήστιμος: «Ἕως ὧδε τὰ ἀπὸ τῆς Τετάρτης τῆς Μεσονηστίμου».
Σελίδες