«Οἱ βιβλιοπώλεις διαμαρτύρονται γιὰ τὴν ἑνιαία τιμὴ τοῦ βιβλίου». Μπορεῖ καλῶς νὰ διαμαρτύρονται, ἀλλὰ ὄχι οἱ βιβλιοπώλεις, ἀλλὰ οἱ βιβλιοπῶλες, ἀφοῦ πρόκειται γιὰ οὐσιαστικὸ πρώτης κλίσεως.
Σὲ μία ἀπὸ τὶς λίγες ψηφιδωτὲς εἰκόνες ποὺ σώθηκαν καὶ κοσμεῖ τὴν Ἁγιὰ Σοφιὰ εἰκονίζεται ὁ αὐτοκράτορας Κωνσταντῖνος Θ΄ ὁ Μονομάχος, ὁ τρίτος σύζυγος τῆς ἀνιψιᾶς καὶ κληρονόμου τοῦ Βασιλείου Β’ Βουλγαροκτόνου Ζωῆς, νὰ κρατᾶ τὴν «ἀποκομβία»…..
Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Κωστὴς Παλαμᾶς, Ἀποκριτικὴ γραφή, Ὑστερόγραφο- 1908
Ὁ ἄσπρος καὶ ὁ λευκὸς ἔχουν ἀκριβῶς τὴν ἴδια σημασία; Ἂς ξεκινήσουμε ἀντίστροφα: Μποροῦμε νὰ ποῦμε Ἄσπρος Πύργος, ἀντὶ Λευκός, ἄσπρο ποινικὸ μητρῶο, ἀντὶ γιὰ λευκό, ἄσπρη ἰσοπαλία, ἀντὶ γιὰ λευκή, ἄσπρη ψῆφος, ἀντὶ γιὰ λευκή, ψηφίζω ἄσπρο ἀντὶ λευκό, ἄσπρη σοκολάτα,….
Ὁ «ἄσπρος» καὶ «λευκὸς» ἔχουν ἑλληνικὴ προέλευση; Ὁ ἄσπρος ἔχει λατινικὴ προέλευση: asper «τραχύς». Ἡ σημασία προέκυψε ἀπὸ τὴν λατινικὴ φράση nummi asperi ποὺ ἦταν τὰ ἀσημένια νεοκομμένα –καὶ ἄρα τραχιά– νομίσματα λευκοῦ χρώματος, ἄνευ παραστάσεως.
Οἱ πιπεριὲς Φλωρίνης εἶναι ἑλληνικὴ ποικιλία γλυκιᾶς πιπεριᾶς διαδεδομένη στὴν Μακεδονία. Εἶναι οἱ γνωστὲς κόκκινες πιπεριές. Πιπεριὲς Φλώρινας εἶναι οἱ πιπεριὲς ποὺ παράγονται στὸν νομὸ Φλωρίνης. Ἄρα οἱ πιπεριὲς Φλωρίνης ἔχουν διαφορετικὴ σημασία ἀπὸ τίς πιπεριὲς Φλώρινας.
Στόπ. Ποιός δὲν ἔχει χρησιμοποιήσει τὴν μονοσύλλαβη αὐτὴ λέξη; Εἶναι ξένη ἢ ἑλληνική; Ἡ μορφολογία της μαρτυρεῖ τὴν προέλευσή της. Φαίνεται ὅτι εἶναι ξένη. Εἶναι ὅμως ἔτσι; Γιὰ νὰ μὴν μακρηγοροῦμε ἀπαντᾶμε: Εἶναι καὶ ξένη καὶ ἑλληνική.
Σὲ τίτλο ἄρθρου εἴδαμε τὸ ρηματικὸ σύνολο: «Ἔχει εἰσβάλει τὸ ἐρώτημα». Ὁ στρατὸς εἰσβάλλει, οἱ ἐχθροὶ εἰσβάλλουν, ἡ Γερμανία εἰσέβαλε στὴν Πολωνία, οἱ ὀπαδοὶ εἰσέβαλαν στὸν ἀγωνιστικὸ χῶρο, οἱ ληστὲς εἰσέβαλαν στὴν τράπεζα. Τὸ ρῆμα «εἰσβάλλω» σημαίνει εἰσέρχομαι σὲ ἕναν χῶρο μὲ βίαιο τρόπο.
Ἠ πρώτη χριστιανικὴ κοινότητα τῶν Ἱεροσολύμων συγκροτήθηκε κατ΄ ἀπόλυτη πλειονότητα ἀπὸ ἰουδαιοχριστιανούς. Μέσα σὲ αὐτὴν τὴν κοινότητα ἀναπτύχθηκε μία δυναμικὴ τάξη ἑλληνιστῶν χριστιανῶν ποὺ δυσανασχετοῦσαν μὲ τὴν ἰουδαϊκὴ τυπολατρία (Βλασίου Φειδᾶ, Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία, σελ. 34-35).
Πότε οἱ χριστιανοὶ ὀνομάστηκαν χριστιανοί; Γιὰ πρώτη φορὰ στὴν Ἀντιόχεια οἱ πιστεύοντες στὸν Ἰησοῦ Χριστὸ ἐγκατέλειψαν τὰ ἰουδαϊκὰ ὀνόματα: Ναζωραῖοι, Γαλιλαῖοι καὶ ὀνομάστηκαν χριστιανοί, ὅπως μᾶς πληροφορεῖ ὁ Εὐαγγελιστὴς Λουκᾶς στὶς Πράξεις τῶν Ἀποστόλων…
Ἀδυσώπητος εἶναι αὐτὸς ποὺ δὲν δείχνει ἔλεος, ποὺ εἶναι ὑπερβολικὰ σκληρός, ὁ ἀμείλικτος, ὁ ἀνελέητος: σκληρὴ καὶ ἀδυσώπητη πραγματικότητα, ἀδυσώπητος πόλεμος/ ἀγῶνας . Ὁ ἀδυσώπητος ἀνταγωνισμὸς μεταξὺ τῶν πολυεθνικῶν δὲν ἔχει ἠθικοὺς κανόνες.
Ὅποιου ὁ νοῦς εἶναι μολυσμένος ἀπὸ τὰ πάθη τῆς ἀτιμίας καὶ τρέχει νὰ φαντασθῇ μὲ τὴν διάνοια τὶς θεῖες ἔννοιες ἀποστομώνεται μὲ ἐπιτίμιο, διότι δὲν καθάρισε πρῶτα τὴν διάνοιά του μὲ τὶς θλίψεις, οὔτε ὑπέταξε τὶς ἐπιθυμίες τῆς σάρκας, ἀλλὰ ἔτρεξε νὰ βαδίζῃ μία ὁδό, ἡ ὁποία εἶναι γεμάτη ἀπὸ γνόφο,….
Τῶν πρωτοκορυφαίων Ἀποστόλων Πέτρου καὶ Παύλου σήμερα. Στὸ ἀποστολικὸ ἀνάγνωσμα ἀκούσαμε τὸν Ἀπόστολο Παῦλο νὰ λέῃ: «Καὶ γιὰ νὰ μὴν ὑπερηφανεύωμαι γιὰ τὶς πολλὲς ἀποκαλύψεις, μοῦ ἐδόθη ἕνα ἀγκάθι στὸ σῶμα, ἕνας ἄγγελος τοῦ Σατανᾶ, γιὰ νὰ μὲ ραπίζῃ».
Γωνιά της Γλώσσας 112 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Νικηφόρος Βρεττάκος – Ἔξοδος
Τὸ ρῆμα «πάλλω» «σείω, κραδαίνω τὰ ὅπλα πρὶν ἀπὸ τὴν ρίψη τους» συνδέεται ἐτυμολογικὰ μὲ τὸ ρῆμα «πελεμίζω» («κουνῶ», «τραντάζω») καὶ τὸ οὐσιαστικὸ «πόλεμος». Τί γινόταν στοὺς πολέμους; Κραδαίνονταν τὰ ἀκόντια. Καὶ ὁ «παλμός»,…..
Τὸ παλληκάριον εἶναι ὑποκοριστικὸ τοῦ «πάλληξ». Ὁ πάλληξ ἦταν ὁ νεαρός, μικρότερος τοῦ ἐφήβου. Στὴν μεσαιωνικὴ ἐποχὴ ἀπέκτησε τὴν σημασία «νεαρὸς σύντροφος πολεμιστῆ» καὶ συνεκδοχικὰ γενναῖος
Διάβαζα τὴν «Φωνὴ τοῦ Κυρίου» καὶ βλέπω τὸ Ἅγιο Πνεῦμα μὲ πεζὸ γράμμα. Ἔχει γίνει τῆς μόδας νὰ γράφεται σὲ κείμενα θεολογικοῦ περιεχομένου τὸ «Ἅγιο Πνεῦμα» μὲ πεζὸ α μὲ τὴν λογικὴ ὅτι τὸ «ἅγιο» εἶναι προσδιορισμός.
Σίγουρα θὰ ἔχετε συναντήσει τὸ παλ*κάρι μὲ τὶς ἑξῆς γραφές: παλικάρι, παλληκάρι καὶ παληκάρι. Τὸ παλικάρι μὲ ι εἶναι θῦμα τοῦ ἁπλογραφικοῦ ὁδοστρωτῆρα·
Ὅπως γράψαμε καὶ στὸ προηγούμενο γλωσσικὸ σημείωμα ἡ ρίζα τοῦ ρήματος «πέλομαι» εἶναι πολὺ παραγωγική. Ποιός δὲν ἔχει ἀναπολήσει ἀγαπημένα πρόσωπα, ὄμορφες στιγμές, τὰ παιδικά του χρόνια, τὴν πατρίδα του, ἂν εἶναι ξενιτεμένος.
Πολὺ παραγωγικὸ τὸ ρῆμα «πέλομαι». Ἀπὸ δημοσιογραφικὸ κείμενο ἀντλήσαμε τὴν ἀκόλουθη περίοδο λόγου: «μεγάλες ποσότητες ἀργοῦ πετρελαίου ἐπιπολάζουν στὸ σημεῖο ποὺ προσάραξε τὸ τάνκερ μὲ ἀποτέλεσμα νὰ προκληθῇ τεράστια οἰκολογικὴ καταστροφή».
Σὲ προηγούμενα γλωσσικά μας σημειώματα ἔχουμε ἀσχοληθῆ μὲ τὰ ὁμόρριζα τοῦ ρήματος «πέλω», τοὺς πόλους, τὴν πόλωση, τὸν κύκλο, τὶς Κυκλάδες. Σήμερα θὰ μιλήσουμε γιὰ τὰ ἔπιπλα· ἡ ἱστορία τους εἶναι τόσο παλιά, ὅσο καὶ ὁ πολιτισμένος κόσμος.
Μιὰ καὶ γράψαμε γιὰ τὴν συνευδοκία, τὴν ἀπὸ κοινοῦ ἐπιδοκιμασία νὰ περάσουμε στὴν ἀντίπερα ὄχθη, τὴν ἀπαρέσκεια (ἀπὸ τὸ ρῆμα ἀπαρέσκω· ἀπὸ καὶ ἀρέσκω). Ὅταν θέλουμε νὰ ἐκφράσουμε ἕνα δυσάρεστο συναίσθημα ποὺ προέρχεται ἀπὸ κάτι ποὺ μᾶς ἐνοχλεῖ ἐκδηλώνουμε τὴν ἀπαρέσκειά μας.
Πολλοί, ἴσως οἱ περισσότεροι, θὰ γελάσουν μὲ τὴν πρόταση ποὺ θὰ κάνουμε σήμερα. Ἡ ἀγάπη μας γιὰ τὴν γλῶσσα μᾶς ὁπλίζει μὲ παρρησία γιὰ νὰ προτείνουμε ἕνα τολμηρὸ λεκτικὸ ἰσοδύναμο γιὰ τὰ λάικ, ποὺ εἶναι οἱ καρδοῦλες ποὺ τοποθετοῦμε οἱ πλοηγούμενοι στὸ διαδίκτυο ὅταν μᾶς ἀρέσῃ μιὰ ἀνάρτηση ποὺ κάνει κάποιος.
Οἱ πιστοὶ εἶναι ἐξοικειωμένοι μὲ τὴν λέξη «εὐδοκία» εἴτε ἐπειδὴ τὴν ἔχουν συναντήσει στὴν Καινὴ Διαθήκη εἴτε τὴν ἔχουν ἀκούσει σὲ κάποια ἀκολουθία. Γνωστὸν τοῖς πᾶσιν εἶναι τὸ τροπάριο….
Τὸ πιθανώτερο εἶναι ὅτι ἡ Δῆλος ἀναδύθηκε στὴν ἐπιφάνεια ἀπὸ κάποια ἡφαιστειακὴ δραστηριότητα. Ἡ ἐτυμολογία της (ἀπὸ τὸ δηλόω–ω) ἀπηχεῖ αὐτὴν τὴν πραγματικότητα, ὅτι δηλαδὴ τὸ νησὶ ἀποκαλύφτηκε…
«Ἡ Βυζαντινὴ Αὐτοκρατορία ἔφτασε στὸ ἀπόγειο τῆς δύναμής της τὴν ἐποχὴ τοῦ Ἰουστινιανοῦ». «Ὅταν ἔφτασε στὸ ἀπόγειο τῆς καλλιτεχνικῆς του δημιουργίας ἀποσύρθηκε ἀπὸ τὰ ἐγκόσμια». Εἶναι προφανὲς ὅτι στὰ ὡς ἄνω παραδείγματα τὸ ἀπόγειο εἶναι τὸ ἀποκορύφωμα….
Ψιλὰ γράμματα στὴν ἐποχὴ τοῦ γλωσσικοῦ ὁδοστρωτῆρα εἶναι ὅσα θὰ γράψουμε στὸ σημερινὸ γλωσσικό μας σημείωμα. «Πληρεῖ τὶς προϋποθέσεις», «Πληρεῖς τὰ κριτήρια» διαβάζουμε συνέχεια. Καὶ ὅμως δὲν γράφονται….
Τὸ ρῆμα «διανύω» τὸ χρησιμοποιοῦμε εὐκαίρως ἀκαίρως ὅλοι μας. Λέμε: «Ἔχουμε πολὺν δρόμο νὰ διανύσουμε», «Διανύει τὸ πεντηκοστὸ ἔτος τῆς ἡλικίας του». Ἂν ὅμως θέλουμε νὰ χρησιμοποιήσουμε τὸν ἀόριστο καὶ…
Ὑπέροχοι εἶναι οἱ Μακαρισμοὶ τοῦ Κυρίου. Βρίσκονται στὸ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγέλιο (5, 3-12) καὶ ἀποτελοῦν τὴ διδασκαλία πρὸς τοὺς μαθητές Του στὴν ἐπὶ τοῦ Ὄρους ὁμιλία. Ὁ πρῶτος Μακαρισμός: «Μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι, ὅτι αὐτῶν ἐστὶν ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν» εἶναι οἰκεῖος…
Γωνιά της Γλώσσας 97 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Τὰ ἄνθη τοῦ λόγου
Γωνιά της Γλώσσας 96 – Γεωργίου Ἰ. Βιλλιώτη: Ἡ ἐτυμολογία τῆς ἐτυμολογίας
Ἡ λέξη πόντος (ἀπὸ τὸ θέμα ποντ- =περνῶ) δήλωνε τὸ θαλάσσιο πέρασμα (πβ. Ἑλλή-σποντος). Οἱ Πόντιοι κατάγονται ἀπὸ τὸν Πόντο, τὴν νότια ἀκτὴ τοῦ Εὔξεινου Πόντου. Εὔξεινος σημαίνει φιλόξενος.
Βασικὴ συνιστῶσα τῆς γλωσσικῆς στρέβλωσης εἶναι ἡ γλωσσικὴ ἐξάρτηση. Κρουνηδὸν εἰσβάλλουν στὴν γλῶσσα μας ξένες λέξεις, κυρίως ἀγγλικές. Ἡ γλῶσσα μας πολιορκεῖται ἀπὸ πλημμυρίδα ἀνελλήνιστων λέξεων χωρὶς νὰ ἐπιχειρῆται προσπάθεια ἐξελληνισμοῦ.