Ὁ ποιητὴς ἀξιοποιῶντας τὸ σχῆμα τῆς ἀναφορᾶς, τὸ ὁμοιοτέλευτο, τὴν παρωνομασία καὶ ὅλες τὶς σημασιακὲς ἀποχρώσεις τοῦ ἐπιθέτου ξένος συνθέτει ἕνα ἐκτενὲς τροπάριο ἀπαράμιλλης ἀξίας.
Σήμερα κρεμᾶται ἐπάνω στὸ ξύλο Ἐκεῖνος ποὺ κρέμασε τὴν γῆ πάνω στὰ ὕδατα. Στεφάνι ἀπὸ ἀγκάθια φοράει στὴν κεφαλή, ὁ βασιλιὰς τῶν Ἀγγέλων. Περιβάλλεται μὲ ψεύτικη πορφύρα, αὐτὸς ποὺ περιβάλλει τὸν οὐρανὸ μὲ σύννεφα
μυσταγωγῶ = μυῶ κάποιον σὲ κατι, εἰσάγω στὴν γνώση τῶν μυστηρίων
Οἱ πέντε ἀντιθέσεις διαγράφουν ἐμφατικὰ τὶς πράξεις τοῦ Ἰούδα καὶ τῆς πόρνης. Τὴν ὥρα ποὺ ἡ «ἁμαρτωλός», δηλαδὴ ἡ πόρνη προσέφερε τὸ μύρο, ὁ μαθητὴς συμφωνοῦσε μὲ τοὺς παρανόμους
Ἡ πρόθεση «μετὰ» ἔχει γίνει λέξη πασπαρτού, γιὰ ὅλες τὶς χρήσεις! Τὰ κάνει ὅλα καὶ συμφέρει! Λειτουργεῖ καὶ ὡς ἐπίρρημα γιὰ δήλωση χρονικῆς ἀκολουθίας: «Ποῦ θὰ πᾶμε μετά»; (Τὸ ἀργότερα δὲν ἄρεσε φαίνεται στὸν ὁμιλητή), λειτουργεῖ καὶ ὡς οὐσιαστικὸ μὲ ἄρθρο: «Ζῆσε τὸ παρὸν καὶ ξέχνα τὸ μετά»
Πρωτοφανὴς εἶναι ἡ σύνταξη τῆς πρόθεσης «μέχρι» μὲ ὀνομαστική. Τὸ εἴδαμε καὶ αὐτό! «Μέχρι τετρακόσιοι Παλαιστίνιοι σκοτώθηκαν ἀπὸ τὸν βομβαρδισμό». Μᾶλλον ὁ δημοσιογράφος ἤθελε νὰ γράψῃ «Περίπου τετρακόσιοι Παλαιστίνιοι σκοτώθηκαν».
Τὸ κατ΄ ἀρχὴν διαφέρει ἀπὸ τὸ κατ΄ ἀρχάς. Κατ΄ ἀρχὴν σημαίνει «ὡς πρὸς τὸ γενικὸ πλαίσιο, τὴν γενικὴ φιλοσοφία ἑνὸς πράγματος, τὶς βασικὲς ἀρχές του, σὲ ἀντιδιαστολὴ πρὸς τὶς λεπτομέρειές του»: Τὸ νομοσχέδιο ψηφίστηκε κατ’ ἀρχὴν καὶ θὰ ἀκολουθήσῃ ἡ κατ’ ἄρθρο συζήτηση.
Δὲν πρέπει νὰ συγχέεται ὁ σύνδεσμος «δὲ» μὲ τὸ ἀρνητικὸ μόριο «δὲν» (στὸ ὁποῖο πάντοτε βάζουμε ν). «Εἶναι ἱκανὸς μέν, τεμπέλης δέ» (ἀντίθεση).
Σὲ ἱστοσελίδα μεγάλης ἐπισκεψιμότητας ἐρασιτέχνη λογιοφοβικοῦ γλωσσολογοῦντος συναντήσαμε τὰ κακόηχα: νὰ ἀναπτυχτεῖ, ἀντιληφτεῖ, ἐγκαταλειφτεῖ, συναφτεῖ, συνταχτεῖ καὶ καταληφτεῖ.
Ἰσχυρὴ ἀντίσταση προβάλλει ἡ ἐσωτερικὴ χρονικὴ αὔξηση. Ἡ ἐσωτερικὴ χρονικὴ αὔξηση δυσκολεύει τοὺς ὁμιλητές, διότι δὲν διδάχτηκαν γραμματική.
Ἡ γλωσσικὴ παράδοση μᾶς κληροδότησε τὴν συλλαβικὴ αὔξηση στὸν παρατατικὸ καὶ τὸν ἀόριστο: ἐνεστῶτας: παίζω, παρατατικὸς: ἔ-παιζα, ἀόριστος: ἔ-παιξα. Τί γίνεται ἂν τὸ ρῆμα εἶναι σύνθετο;
Στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα ὁμιλοῦνταν τρεῖς κύριες ὁμάδες διαλέκτων: ἡ δωρική, ἡ ἰωνικὴ καὶ ἡ αἰολική. Οἱ ὁμιλητὲς τῆς κάθε διαλέκτου πίστευαν ὅτι κατάγονταν ἀπὸ κάποιον κοινὸ πρόγονο. Ὁ κοινὸς πρόγονος καὶ ὁ κοινὸς τρόπος ὁμιλίας δημιουργοῦσαν ἰσχυροὺς δεσμούς. Οἱ Σπαρτιάτες ἐπικαλούμενοι….
Ποιός δὲν γνωρίζει τὰ σπουδαῖα μυθιστορήματα «Ἡ ζωὴ ἐν τάφῳ», «Ἡ δασκάλα μὲ τὰ χρυσᾶ μάτια», «Ἡ Παναγιὰ ἡ Γοργόνα» τοῦ κορυφαίου πεζογράφου τῆς Γενιᾶς τοῦ ΄30 Στράτη Μυριβήλη.
Μὲ τὴν πάροδο τοῦ χρόνου ἐνδέχεται μιὰ λέξη νὰ ἀλλάξῃ γραμματικὴ κατηγορία. Ἡ πιὸ συχνὴ περίπτωση λεξιλογικῆς μεταβολῆς εἶναι ἡ οὐσιαστικοποίηση ἐπιθέτου· τὸ γνωστό μας κινητὸ εἶναι μιὰ τέτοια περίπτωση: ἀπὸ ὀνοματικὴ φράση «κινητὸ τηλέφωνο» μέσῳ τῆς ἔλλειψης, δηλαδὴ τῆς ὑποδιαγραφῆς τοῦ….
Ἡ «ἐπίπτωσις» ἀπαντᾶ γιὰ πρώτη φορὰ σὲ συγγραφεῖς τῆς ἑλληνιστικῆς ἐποχῆς καὶ εἶχε τὶς ἀκόλουθες σημασίες: 1. πτώση τῆς φωνῆς ἢ τῶν μαλλιῶν πάνω στὸ μέτωπο 2. ἐπίθεση 3. σύμπτωση (Franco Montanari, Σύγχρονο Λεξικὸ τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσας, ἐκδ. Παπαδήμα, 2016, σελ. 819). Ἡ σημερινὴ σημασία τῆς ἐπίπτωσης…
Σὲ θέματα γραπτῶν προαγωγικῶν ἐξετάσεων ζητήθηκε ἀπὸ τοὺς μαθητὲς νὰ γράψουν τὶς ἐπιπτώσεις τῶν μέσων κοινωνικῆς δικτύωσης στὴν ζωὴ τῶν νέων. Κάποιοι μαθητὲς ἔγραψαν τὶς θετικὲς συνέπειες. Οἱ φιλόλογοι θεώρησαν αὐτονόητο ὅτι ἔπρεπε…..
Φαίνεται λίγο παράδοξο ὁ ἀναπαυτικὸς καναπὲς νὰ σχετίζεται μὲ τὰ ἐνοχλητικὰ κουνούπια. Στὸ δευτεροκανονικὸ βιβλίο τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης Ἰουδείθ (13, 9) βλέπουμε τὴν ὁμώνυμη ἡρωίδα νὰ ἀφαιρῇ τὸ «κωνωπεῖον» ἀπὸ τοὺς στύλους: «καὶ ἀπεκύλισε τὸ σῶμα αὐτοῦ ἀπὸ τῆς στρωμνῆς καὶ ἀφεῖλε τὸ κωνωπεῖον ἀπὸ τῶν στύλων». Τί ἦταν τὸ κωνωπεῖον;
Στὶς 15 Μαρτίου 44 π.Χ. παρὰ τὶς προειδοποιήσεις τῆς γυναίκας του Καλπουρνίας, ὁ Καίσαρας ἀποφάσισε νὰ παραστῇ στὴν συνεδρίαση τῆς Γερουσίας, γιὰ νὰ μὴν ἀπογοητεύσῃ ὅσους ἦταν ἤδη ἐκεῖ καὶ τὸν περίμεναν. Δὲν πρόλαβε καλά-καλά νὰ κάτσῃ καὶ οἱ συνωμότες συγκεντρώθηκαν γύρω του γιὰ νὰ τοῦ ὑποβάλουν τάχα ἕνα αἴτημα.
Μόλις ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ πληροφορήθηκε ὅτι ὁ γιὸς τοῦ Μιθριδάτη Φαρνάκης ἐνεργοῦσε κατὰ τῶν Ρωμαίων στὴν Ἀσία, ἀστραπιαῖα κινήθηκε ἐναντίον του (Ἰούνιος τοῦ 47 π.Χ.) ἀπὸ τὴν Αἴγυπτο μέχρι τὸν Πόντο καὶ τὸν νίκησε κατὰ κράτος. Ὅταν ἐπέστρεψε στὴν Ρώμη ἔγραψε….
Τί ἔδωσε ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ στὴν γλῶσσα μας; Στὶς 10 Ἰανουαρίου τοῦ 49 π.Χ. ἔφτασε στὸν Ρουβίκωνα, ἕνα μικρὸ ποταμὸ κοντὰ στὸ Ρίμινι, τὸ σύνορο ἀνάμεσα στὴν ἐλεγχόμενη ἀπὸ τὴν ρωμαϊκὴ Σύγκλητο Ἰταλία καὶ τὴν ρωμαϊκὴ ἐπαρχία τῆς «Ἐντεῦθεν τῶν Ἄλπεων Γαλατίας».
Ὁ Καῖσαρ (γενικὴ τοῦ Καίσαρος) ἦταν τὸ οἰκογενειακὸ ὄνομα τοῦ Γαΐου Ἰουλίου Καίσαρος. Μετὰ τὸν θάνατο τοῦ Ἰουλίου Καίσαρα καθιερώθηκε ὡς τίτλος ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους αὐτοκράτορες μέχρι τοὺς χρόνους τοῦ Ἀδριανοῦ. Ἡ ἐπικρατέστερη ἐκδοχὴ εἶναι ὅτι ὁ Καῖσαρ εἶναι…
Τὰ Καίσαρος Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ (Κατὰ Ματθαῖον 22, 21). Ἡ παγκοίνως γνωστὴ ἀποστομωτικὴ ἀπάντηση ποὺ ἔδωσε ὁ Χριστὸς στοὺς Φαρισαίους ποὺ λέγεται πρὸς ὑπογράμμιση τοῦ διαχωρισμοῦ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων ἀπὸ τὰ θρησκευτικά, εἶναι μιὰ ἀκόμα περίπτωση πολύπτωτου σχήματος.
Πολὺ συχνὰ μιὰ λέξη ἐπαναλαμβάνεται μέσα στὴν ἴδια πρόταση σὲ ἄλλον τύπο, προκειμένου νὰ δοθῇ ἔμφαση ἢ ἀλλεπάλληλη ἐπανάληψη. Πρόκειται γιὰ τὸ πολύπτωτο ἢ πολυμορφικὸ ἢ πολυτυπικό σχῆμα. Ἡ πασίχρηστη παροιμία: «βάστα με νὰ σὲ βαστῶ, νὰ ἀνεβοῦμε τὸν γκρεμό»…..
Τὰ δοτικοφανῆ ἐπιρρήματα: «βάσει, δυνάµει, ἐλλείψει, ἐνόψει, ἐντάξει, ἐντέλει, θέσει, καθωσπρέπει, παρέκει, φύσει» γράφονται μὲ ει. Γιατί; Εἶναι ἐπιρρήματα ποὺ ἔχουν προέλθει…
Πολλὲς φορὲς νιώθουμε τὴν γεύση τοῦ φαγητοῦ στὸ στόμα μετὰ τὸ φαγητό. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἐπίγευση. Νὰ καὶ ὁ πιὸ ἀκριβὴς ὁρισμός: «Ἡ γευστικὴ ἐντύπωση ποὺ ἀπομένει στὸ στόμα μετὰ ἀπὸ τὴν κατανάλωση ἑνὸς τροφίμου ἢ ποτοῦ»: ἁπαλή/ ἔντονη/ γλυκιά/ μακρά/ πικρή/ παρατεταμένη/ εὐχάριστη ἐπίγευση. Ἡ συνυποδηλωτικὴ χρήση εἶναι ἀκόμα καλύτερη…
Ἀκόμα μιὰ λαϊκὴ ἐτυμολογία μᾶς μπερδεύει ὡς πρὸς τὴν ὀρθογράφηση τῆς λέξης «δι(ω)ρία». Πῶς θὰ τὴν γράψουμε μὲ ο ἢ μὲ ω; Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι ἡ διωρία εἶναι σύνθετη λέξη ἀπὸ τὴν πρόθεση δια- καὶ τὴν ὥρα μὲ δασεῖα (ὑπάρχει καὶ ὤρα μὲ ψιλή). Στὴν ὄψιμη ἑλληνιστικὴ ἐποχὴ ἡ διωρία ἐπανερμηνεύτηκε…
Πολυκλινικὴ εἶναι ἡ κλινικὴ ποὺ διαθέτει πολλὰ ἰατρικὰ τμήματα, καθὼς καὶ ἰατροὺς πολλῶν εἰδικοτήτων γιὰ τὴν θεραπεία διαφόρων παθήσεων: Πολυκλινικὴ Ἀθηνῶν. Ἐπειδὴ ἡ συντριπτικὴ πλειοψηφία τῶν ὁμιλητῶν ἀγνοεῖ τὴν ἱστορικὴ ἀρχὴ τῆς λέξεως, παρετυμολόγησε τὴν λέξη ἀπὸ τὸ ἐπίθετο «πολὺς» καὶ τὸ οὐσιαστικὸ «κλινική»
Ἔχουμε ξαναγράψει γιὰ τὴν λαϊκὴ ἐτυμολογία, δηλαδὴ τὴν ἐτυμολογία χωρὶς ἐπιστημονικὴ ἐτυμολογικὴ βάση, ἀλλὰ μὲ βάση το γλωσσικὸ αἴσθημα τῶν ὁμιλητῶν καὶ ὄχι σύμφωνα μὲ τὴν ἐπιστημονική ἀνάλυση. Ἐνίοτε ἡ ἐτυμολογία ἔχει τόσο ἰσχυρὸ ἀποτύπωμα ποὺ ἐπηρεάζει τὴν ὀρθογράφηση μιᾶς λέξης. Tὸ «ξεκατινιάζω» σήμαινε ἀρχικὰ «προκαλῶ ζημιὰ στὴν ράχη ζώου»
Θὰ περάσουμε ἀπὸ τὸν Ἰσθμὸ ἢ τὴν διώρυγα τῆς Κορίνθου; Μέχρι τὸ 1893 θὰ περνάγαμε τὸν Ἰσθμό. Ἀπὸ τὸ 1893 καὶ ἐντεῦθεν περνᾶμε τὴν διώρυγα. Ὁ πολυήμερος περίπλους τῆς Πελοποννήσου σὲ συνδυασμὸ μὲ τὰ μονίμως θαλασσοτάραχα ἀκρωτήρια Μαλέα καὶ Ταινάρου ἦταν μεγάλος μπελᾶς γιὰ τοὺς καπετάνιους. Ὁ τύραννος Περίανδρος σκέφτηκε….
Εὐκαιρία λοιπὸν νὰ ἀπευθύνουμε τὶς εὐχές μας, εὐχὲς μὲ περιεχόμενο καὶ οὐσία, εὐχὲς προσωπικὲς καὶ ὄχι ἀπρόσωπες καὶ ἰσοπεδωμένες, εὐχὲς ποὺ θὰ ἀποτελοῦν ἀφετηρία προβληματισμοῦ. Ἂς ἀφήσουμε λοιπὸν τὴν ἄχρωμη εὐχὴ: «Καλὲς γιορτὲς» καὶ νὰ προτιμᾶμε ….
Εἴχαμε γράψει ὅτι πτωχὸς στὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ εἶναι ἐκεῖνος ποὺ ζαρώνει ἀπὸ τὸν φόβο του, ὁ ἐπαίτης, ὁ ζητιάνος. Ἔχει σχηματιστῆ ἀπὸ τὴν ρίζα τοῦ ρήματος πτήσσω «φοβίζω, μαζεύομαι, ζαρώνω», ἐνῷ πένης εἶναι αὐτὸς ποὺ κοπιάζῃ γιὰ τὰ πρὸς τὸ ζῆν, ἀλλὰ δὲν εἶναι παντελῶς ἄπορος, ὅπως ὁ πτωχός.
Ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Θεολόγος, εἷς ἐκ τῶν τριῶν ἱεραρχῶν, ὅταν κοιμήθηκε ὁ Μέγας Ἀθανάσιος, ὁ γίγαντας αὐτὸς τῆς Ὀρθοδοξίας, ἔγραψε τὸν ὑπέροχο λόγο του «Εἰς τὸν μέγαν Ἀθανάσιον ἐπίσκοπον Ἀλεξανδρείας» ποὺ ξεκινάει ὡς ἑξῆς: «Ἀθανάσιον ἐπαινῶν, ἀρετὴν ἐπαινέσομαι» (Λόγος ΚΑ΄), δηλ. ἐπαινῶντας τὸν Ἀθανάσιο θὰ ἐπαινέσω τὴν ἀρετή.
Πέντε φορὲς ἐξωρίστηκε ὁ Μέγας Ἀθανάσιος ἀπὸ τὴν Ἀλεξάνδρεια. Ὅπως μᾶς παραδίδει ὁ ἐκκλησιαστικὸς ἱστορικὸς Σωκράτης, ὅταν τοῦ ἀνακοινώθηκε ἡ διαταγὴ τοῦ Ἰουλιανοῦ τοῦ Παραβάτη, ὁ Ἅγιος μὲ πραότητα εἶπε στοὺς φίλους του: «Ὁ δὲ φεύγει πάλιν, εἰπὼν τοῖς γνωρίμοις, ‘Ὑποσταλῶμεν μικρὸν, ὦ φίλοι· νεφύδριον γάρ ἐστι, καὶ παρέρχεται».