Καλὴ ἐπιτυχία ἢ ἐπιτυχία; Στὸ τέλος τῶν θεμάτων τῶν ἐξετάσεων οἱ καθηγητὲς εὔχονται στοὺς μαθητὲς: «καλὴ ἐπιτυχία». Ἡ γνώριμη αὐτὴ εὐχὴ ἔχει ἀντικατασταθῆ ἐσχάτως ἀπὸ τὴν εὐχὴ «ἐπιτυχία» ἢ «σᾶς εὐχόμαστε ἐπιτυχία». Οἱ φιλόλογοι ποὺ ἐπιχείρησαν αὐτὴν τὴν ἀλλαγὴ θεωροῦν ὅτι ἡ φράση «καλὴ ἐπιτυχία» εἶναι πλεονασμός…
Ἡ παγκοίνως λεγόμενη εὐχὴ «θερμὰ συλλυπητήρια» ἐκφράζει ἔντονα αἰσθήματα συμπάθειας πρὸς τοὺς συγγενεῖς τοῦ ἐκλιπόντος καὶ μποροῦμε χωρὶς γλωσσικὲς ἐνοχὲς νὰ τὰ ἐκφράζουμε. Ἐκτὸς ἀπὸ τὰ θερμά, τὰ συλλυπητήρια μπορεῖ νὰ εἶναι καρδιακὰ καὶ βαθιά.
Ἡ ὁμηρικὴ ρήση «ἐπὶ ξυροῦ ἀκμῆς» εἶναι παροιμιακὴ (Ἰλιάδα, Κ 173): στὴν κόψη τοῦ ξυραφιοῦ· λέγεται γιὰ μιὰ κατάσταση ποὺ βρίσκεται σὲ πολὺ κρίσιμο, ἐπικίνδυνο σημεῖο.
Πρόκειται για το κρυφό σχολείο, τα μαθήματα δηλαδή που έκαναν δάσκαλοι κρυφά στα παιδιά της περιοχής για να τους μάθουν τα ελληνικά καθώς το 1964 έκλεισε το σχολείο στην Ίμβρο.
Ἡ κλασικὴ παιδεία στὸ Βυζάντιο συνεχίστηκε φυσιολογικὰ μετὰ τὸ τέλος τῆς ἀρχαιότητας. Δὲν ἔχουμε ἀναγέννηση, ἀλλὰ περισσότερη ἢ λιγότερη ἐνασχόληση μὲ τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ Γράμματα
Ὁρισμένες φορὲς διαταράσσεται ἡ φυσικὴ ἀλληλουχία τῶν λέξεων, ὅταν ὁ ὁμιλητὴς διακατέχεται ἀπὸ κάποιο σφοδρὸ συναίσθημα, ὀργή, ἐνθουσιασμό, χαρά. Πρόκειται γιὰ τὸ ὑπερβατὸ σχῆμα.
Ὕλη ἦταν ἡ δασώδης περιοχή, τὸ ξύλο, τὸ δάσος. Ἀργότερα δήλωνε τὸ ὑλικό, δεδομένου ὅτι τὸ ξύλο γιὰ τοὺς ἀρχαίους ἦταν τὸ κατεξοχὴν ὑλικό. Ὡς πρῶτο συνθετικὸ ἀπαντᾶται σὲ πολλὰ σύνθετα: ὑλο-τόμος, ὑλο-δρόμος, ὑλο-κοίτης. Ἀπὸ τὴν ὕλη παράγεται τὸ διυλίζω (καθαρίζω) καὶ τὸ διυλιστήριο.
Γιῶργος Σεφέρης – “Τελευταῖος Σταθμός”: «Ψυχὲς μαραγκιασμένες ἀπὸ δημόσιες ἁμαρτίες, /// καθένας κι ἕνα ἀξίωμα σὰν τὸ πουλὶ μὲς στὸ κλουβί του. /// Τὸ βροχερὸ φθινόπωρο σ’ αὐτὴ τὴ γούβα /// κακοφορμίζει τὴν πληγὴ τοῦ καθενός μας…»
Αὐτὸς ποὺ εἶναι κοντὰ («ἄγχι») στὸν νοῦ, ὁ ἀγχίνους εἶναι ὁ εὔστροφος, ὁ ἔξυπνος, αὐτὸς ποὺ ἔχει γρήγορη ἀντίληψη…. Ἀγχίνους μνήμη εἶναι ἡ δυνατότητα νὰ συγκρατῇ κανεὶς στὴν μνήμη του δεδομένα μὲ τὴν βοήθεια κάποιας ὁμοιότητάς τους μὲ ἄλλα ποὺ τοῦ εἶναι οἰκεῖα.
Συχνὰ ἀκοῦμε ἀπὸ συνδικαλιστὲς τὴν στερεότυπη φράση: «κατακτήσαμε μέσα ἀπό ἀγῶνες». Πρόκειται γιὰ κακὴ μετάφραση τοῦ γαλλικοῦ par. Ὁ λαὸς ὀρθῶς λέει ἁπλούστερα: «κατακτήσαμε μὲ ἀγῶνες».
ἔρχεται (λειτουργικὸς χρόνος, τὸ ἱστορικὸ γεγονὸς μετατρέπεται σὲ ξεχωριστὸ γεγονὸς ποὺ γίνεται μοναδικὸ στὸν καθένα· τὰ γεγονότα μεταβάλλονται σὲ αἰώνια. Τὸ παρόν, τὸ παρελθὸν καὶ τὸ μέλλον ἑνοποιοῦνται)
Ἡ πρόθεση «μετὰ» ἔχει γίνει λέξη πασπαρτού, γιὰ ὅλες τὶς χρήσεις! Τὰ κάνει ὅλα καὶ συμφέρει! Λειτουργεῖ καὶ ὡς ἐπίρρημα γιὰ δήλωση χρονικῆς ἀκολουθίας: «Ποῦ θὰ πᾶμε μετά»; (Τὸ ἀργότερα δὲν ἄρεσε φαίνεται στὸν ὁμιλητή), λειτουργεῖ καὶ ὡς οὐσιαστικὸ μὲ ἄρθρο: «Ζῆσε τὸ παρὸν καὶ ξέχνα τὸ μετά»
Πρωτοφανὴς εἶναι ἡ σύνταξη τῆς πρόθεσης «μέχρι» μὲ ὀνομαστική. Τὸ εἴδαμε καὶ αὐτό! «Μέχρι τετρακόσιοι Παλαιστίνιοι σκοτώθηκαν ἀπὸ τὸν βομβαρδισμό». Μᾶλλον ὁ δημοσιογράφος ἤθελε νὰ γράψῃ «Περίπου τετρακόσιοι Παλαιστίνιοι σκοτώθηκαν».
Τὸ κατ΄ ἀρχὴν διαφέρει ἀπὸ τὸ κατ΄ ἀρχάς. Κατ΄ ἀρχὴν σημαίνει «ὡς πρὸς τὸ γενικὸ πλαίσιο, τὴν γενικὴ φιλοσοφία ἑνὸς πράγματος, τὶς βασικὲς ἀρχές του, σὲ ἀντιδιαστολὴ πρὸς τὶς λεπτομέρειές του»: Τὸ νομοσχέδιο ψηφίστηκε κατ’ ἀρχὴν καὶ θὰ ἀκολουθήσῃ ἡ κατ’ ἄρθρο συζήτηση.
Δὲν πρέπει νὰ συγχέεται ὁ σύνδεσμος «δὲ» μὲ τὸ ἀρνητικὸ μόριο «δὲν» (στὸ ὁποῖο πάντοτε βάζουμε ν). «Εἶναι ἱκανὸς μέν, τεμπέλης δέ» (ἀντίθεση).
Ἰσχυρὴ ἀντίσταση προβάλλει ἡ ἐσωτερικὴ χρονικὴ αὔξηση. Ἡ ἐσωτερικὴ χρονικὴ αὔξηση δυσκολεύει τοὺς ὁμιλητές, διότι δὲν διδάχτηκαν γραμματική.
Ἡ γλωσσικὴ παράδοση μᾶς κληροδότησε τὴν συλλαβικὴ αὔξηση στὸν παρατατικὸ καὶ τὸν ἀόριστο: ἐνεστῶτας: παίζω, παρατατικὸς: ἔ-παιζα, ἀόριστος: ἔ-παιξα. Τί γίνεται ἂν τὸ ρῆμα εἶναι σύνθετο;
Ἡ «ἐπίπτωσις» ἀπαντᾶ γιὰ πρώτη φορὰ σὲ συγγραφεῖς τῆς ἑλληνιστικῆς ἐποχῆς καὶ εἶχε τὶς ἀκόλουθες σημασίες: 1. πτώση τῆς φωνῆς ἢ τῶν μαλλιῶν πάνω στὸ μέτωπο 2. ἐπίθεση 3. σύμπτωση (Franco Montanari, Σύγχρονο Λεξικὸ τῆς Ἀρχαίας Ἑλληνικῆς Γλώσσας, ἐκδ. Παπαδήμα, 2016, σελ. 819). Ἡ σημερινὴ σημασία τῆς ἐπίπτωσης…
Σὲ θέματα γραπτῶν προαγωγικῶν ἐξετάσεων ζητήθηκε ἀπὸ τοὺς μαθητὲς νὰ γράψουν τὶς ἐπιπτώσεις τῶν μέσων κοινωνικῆς δικτύωσης στὴν ζωὴ τῶν νέων. Κάποιοι μαθητὲς ἔγραψαν τὶς θετικὲς συνέπειες. Οἱ φιλόλογοι θεώρησαν αὐτονόητο ὅτι ἔπρεπε…..
Φαίνεται λίγο παράδοξο ὁ ἀναπαυτικὸς καναπὲς νὰ σχετίζεται μὲ τὰ ἐνοχλητικὰ κουνούπια. Στὸ δευτεροκανονικὸ βιβλίο τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης Ἰουδείθ (13, 9) βλέπουμε τὴν ὁμώνυμη ἡρωίδα νὰ ἀφαιρῇ τὸ «κωνωπεῖον» ἀπὸ τοὺς στύλους: «καὶ ἀπεκύλισε τὸ σῶμα αὐτοῦ ἀπὸ τῆς στρωμνῆς καὶ ἀφεῖλε τὸ κωνωπεῖον ἀπὸ τῶν στύλων». Τί ἦταν τὸ κωνωπεῖον;
Στὶς 15 Μαρτίου 44 π.Χ. παρὰ τὶς προειδοποιήσεις τῆς γυναίκας του Καλπουρνίας, ὁ Καίσαρας ἀποφάσισε νὰ παραστῇ στὴν συνεδρίαση τῆς Γερουσίας, γιὰ νὰ μὴν ἀπογοητεύσῃ ὅσους ἦταν ἤδη ἐκεῖ καὶ τὸν περίμεναν. Δὲν πρόλαβε καλά-καλά νὰ κάτσῃ καὶ οἱ συνωμότες συγκεντρώθηκαν γύρω του γιὰ νὰ τοῦ ὑποβάλουν τάχα ἕνα αἴτημα.
Μόλις ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ πληροφορήθηκε ὅτι ὁ γιὸς τοῦ Μιθριδάτη Φαρνάκης ἐνεργοῦσε κατὰ τῶν Ρωμαίων στὴν Ἀσία, ἀστραπιαῖα κινήθηκε ἐναντίον του (Ἰούνιος τοῦ 47 π.Χ.) ἀπὸ τὴν Αἴγυπτο μέχρι τὸν Πόντο καὶ τὸν νίκησε κατὰ κράτος. Ὅταν ἐπέστρεψε στὴν Ρώμη ἔγραψε….
Τί ἔδωσε ὁ Ἰούλιος Καῖσαρ στὴν γλῶσσα μας; Στὶς 10 Ἰανουαρίου τοῦ 49 π.Χ. ἔφτασε στὸν Ρουβίκωνα, ἕνα μικρὸ ποταμὸ κοντὰ στὸ Ρίμινι, τὸ σύνορο ἀνάμεσα στὴν ἐλεγχόμενη ἀπὸ τὴν ρωμαϊκὴ Σύγκλητο Ἰταλία καὶ τὴν ρωμαϊκὴ ἐπαρχία τῆς «Ἐντεῦθεν τῶν Ἄλπεων Γαλατίας».
Ὁ Καῖσαρ (γενικὴ τοῦ Καίσαρος) ἦταν τὸ οἰκογενειακὸ ὄνομα τοῦ Γαΐου Ἰουλίου Καίσαρος. Μετὰ τὸν θάνατο τοῦ Ἰουλίου Καίσαρα καθιερώθηκε ὡς τίτλος ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους αὐτοκράτορες μέχρι τοὺς χρόνους τοῦ Ἀδριανοῦ. Ἡ ἐπικρατέστερη ἐκδοχὴ εἶναι ὅτι ὁ Καῖσαρ εἶναι…
Τὰ Καίσαρος Καίσαρι καὶ τὰ τοῦ Θεοῦ τῷ Θεῷ (Κατὰ Ματθαῖον 22, 21). Ἡ παγκοίνως γνωστὴ ἀποστομωτικὴ ἀπάντηση ποὺ ἔδωσε ὁ Χριστὸς στοὺς Φαρισαίους ποὺ λέγεται πρὸς ὑπογράμμιση τοῦ διαχωρισμοῦ τῶν πολιτικῶν πραγμάτων ἀπὸ τὰ θρησκευτικά, εἶναι μιὰ ἀκόμα περίπτωση πολύπτωτου σχήματος.
Πολὺ συχνὰ μιὰ λέξη ἐπαναλαμβάνεται μέσα στὴν ἴδια πρόταση σὲ ἄλλον τύπο, προκειμένου νὰ δοθῇ ἔμφαση ἢ ἀλλεπάλληλη ἐπανάληψη. Πρόκειται γιὰ τὸ πολύπτωτο ἢ πολυμορφικὸ ἢ πολυτυπικό σχῆμα. Ἡ πασίχρηστη παροιμία: «βάστα με νὰ σὲ βαστῶ, νὰ ἀνεβοῦμε τὸν γκρεμό»…..
Τὰ δοτικοφανῆ ἐπιρρήματα: «βάσει, δυνάµει, ἐλλείψει, ἐνόψει, ἐντάξει, ἐντέλει, θέσει, καθωσπρέπει, παρέκει, φύσει» γράφονται μὲ ει. Γιατί; Εἶναι ἐπιρρήματα ποὺ ἔχουν προέλθει…
Πολλὲς φορὲς νιώθουμε τὴν γεύση τοῦ φαγητοῦ στὸ στόμα μετὰ τὸ φαγητό. Αὐτὴ εἶναι ἡ ἐπίγευση. Νὰ καὶ ὁ πιὸ ἀκριβὴς ὁρισμός: «Ἡ γευστικὴ ἐντύπωση ποὺ ἀπομένει στὸ στόμα μετὰ ἀπὸ τὴν κατανάλωση ἑνὸς τροφίμου ἢ ποτοῦ»: ἁπαλή/ ἔντονη/ γλυκιά/ μακρά/ πικρή/ παρατεταμένη/ εὐχάριστη ἐπίγευση. Ἡ συνυποδηλωτικὴ χρήση εἶναι ἀκόμα καλύτερη…
Ἀκόμα μιὰ λαϊκὴ ἐτυμολογία μᾶς μπερδεύει ὡς πρὸς τὴν ὀρθογράφηση τῆς λέξης «δι(ω)ρία». Πῶς θὰ τὴν γράψουμε μὲ ο ἢ μὲ ω; Δὲν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι ἡ διωρία εἶναι σύνθετη λέξη ἀπὸ τὴν πρόθεση δια- καὶ τὴν ὥρα μὲ δασεῖα (ὑπάρχει καὶ ὤρα μὲ ψιλή). Στὴν ὄψιμη ἑλληνιστικὴ ἐποχὴ ἡ διωρία ἐπανερμηνεύτηκε…
Πολυκλινικὴ εἶναι ἡ κλινικὴ ποὺ διαθέτει πολλὰ ἰατρικὰ τμήματα, καθὼς καὶ ἰατροὺς πολλῶν εἰδικοτήτων γιὰ τὴν θεραπεία διαφόρων παθήσεων: Πολυκλινικὴ Ἀθηνῶν. Ἐπειδὴ ἡ συντριπτικὴ πλειοψηφία τῶν ὁμιλητῶν ἀγνοεῖ τὴν ἱστορικὴ ἀρχὴ τῆς λέξεως, παρετυμολόγησε τὴν λέξη ἀπὸ τὸ ἐπίθετο «πολὺς» καὶ τὸ οὐσιαστικὸ «κλινική»
Ἔχουμε ξαναγράψει γιὰ τὴν λαϊκὴ ἐτυμολογία, δηλαδὴ τὴν ἐτυμολογία χωρὶς ἐπιστημονικὴ ἐτυμολογικὴ βάση, ἀλλὰ μὲ βάση το γλωσσικὸ αἴσθημα τῶν ὁμιλητῶν καὶ ὄχι σύμφωνα μὲ τὴν ἐπιστημονική ἀνάλυση. Ἐνίοτε ἡ ἐτυμολογία ἔχει τόσο ἰσχυρὸ ἀποτύπωμα ποὺ ἐπηρεάζει τὴν ὀρθογράφηση μιᾶς λέξης. Tὸ «ξεκατινιάζω» σήμαινε ἀρχικὰ «προκαλῶ ζημιὰ στὴν ράχη ζώου»
Θὰ περάσουμε ἀπὸ τὸν Ἰσθμὸ ἢ τὴν διώρυγα τῆς Κορίνθου; Μέχρι τὸ 1893 θὰ περνάγαμε τὸν Ἰσθμό. Ἀπὸ τὸ 1893 καὶ ἐντεῦθεν περνᾶμε τὴν διώρυγα. Ὁ πολυήμερος περίπλους τῆς Πελοποννήσου σὲ συνδυασμὸ μὲ τὰ μονίμως θαλασσοτάραχα ἀκρωτήρια Μαλέα καὶ Ταινάρου ἦταν μεγάλος μπελᾶς γιὰ τοὺς καπετάνιους. Ὁ τύραννος Περίανδρος σκέφτηκε….
«Τὸ γελαστὸ παιδὶ μπῆκε μέσα». «Τὸ παιδὶ μπῆκε μέσα γελαστό». «Τὸ παιδὶ ποὺ μπῆκε μέσα ἦταν γελαστό». Τὸ μόνο σίγουρο εἶναι ὅτι καὶ στὶς τρεῖς προτάσεις τὸ παιδὶ εἶναι γελαστό. Τὸ ἐπίθετο γελαστὸς ἐπι-τίθεται…