Ἡ μορφὴ τῆς ἑλληνικῆς γλώσσας, ποὺ διαμορφώθηκε ἔξω ἀπὸ τὰ μέχρι τὴν ἑλληνιστικὴ ἐποχὴ ὅρια τοῦ ἑλληνισμοῦ, ἡ κοινὴ διάλεκτος, γίνεται μέσο ἐπικοινωνίας ἀπὸ τὶς Ἰνδίες μέχρι τὴν ἐνδοχώρα τῆς Μασσαλίας. Νέα κέντρα οἰκονομικῆς καὶ πολιτιστικῆς ἐξέλιξης ἀναπτύσσονται· ᾿Αλεξάνδρεια, ᾿Αντιόχεια, Βηρυτός, Γάζα, Δεκάπολις τῆς Ἰορδανίας καὶ πρὸ πάντων ἡ Ρώμη. Ἡ ᾿Αθήνα περνᾶ σὲ δεύτερη μοίρα· οἱ ἀττικοὶ ὅμως συγγραφεῖς ξεπερνώντας τὰ ἐδαφικὰ ὅρια τοῦ ἑλληνικοῦ κόσμου καὶ τὰ χρονικὰ ὅρια τῆς ἐποχῆς τους γίνονται ἀντικείμενο μελέτης καὶ φιλολογικῆς ἐνασχόλησης. Παιδεία εἶναι ἡ ἑλληνικὴ παιδεία, ποὺ παραμένει ὣς τὸ τέλος τῆς ἀρχαιότητας σ’ ᾿Ανατολὴ καὶ Δύση (Βοήθιος, Κασσιόδωρος).
Τὰ ἔργα τοῦ Φίλωνα καὶ τοῦ Ἰώσηπου, ἀλλὰ καὶ οἱ Ἐπιστολὲς τοῦ Παύλου, μᾶς ἐπιτρέπουν νὰ σχηματίσουμε κάποια ἰδέα γιὰ τὴν παιδεία τῶν Ἰουδαίων ἑλληνιστῶν. Ο Κικέρων γράφει περισσότερες ρητορικὲς ἀσκήσεις ἑλληνικά, ὄχι μόνον ἐπειδὴ ἡ ἑλληνικὴ γλώσσα ἔχει περισσότερες δυνατότητες ἔκφρασης ἀπὸ τὴ λατινική, ἀλλὰ καὶ ἐπειδὴ οἱ ἐπιφανέστεροι δάσκαλοι, ποὺ μποροῦσαν νὰ διορθώσουν τὶς ἀσκήσεις του, γνώριζαν μόνο ἑλληνικά. Συγγραφεῖς κάθε ἐθνικότητας· ὁ Πέρσης ᾿Αντίοχος ὁ ᾿Ασκαλωνίτης, οἱ Ἰουδαῖοι Φίλων καὶ Ἰώσηπος, ὁ Σύρος Λουκιανός, ὁ Ρωμαῖος Μᾶρκος Αὐρήλιος, οἱ Εὐαγγελιστές, γράφουν κάθε εἴδους ἔργα, ρητορικούς λόγους, φιλοσοφικὲς πραγματεῖες, ἱστορικά, ἀλλὰ καὶ ἱερὰ κείμενα διαφόρων θρησκειῶν, στὰ ἑλληνικά. Ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα θεωρήθηκε πιὸ κατάλληλη γιὰ τὴ διατύπωση φιλοσοφικῶν στοχασμῶν καὶ θρησκευτικῶν δογμάτων· ἄλλωστε, ὅπως γράφει καὶ ὁ Κικέρων, ἡ ἑλληνικὴ λογοτεχνία διαβάζεται σὲ ὅλες τὶς χῶρες, ἐνῶ ἡ λατινικὴ μόνο μέσα στὰ σύνορά της.
Ἁγνὴ Βασιλακοπούλου, Ἡ κλασικὴ παιδεία στὸ Βυζάντιο, ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΕΤΗΡΙΣ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ , σελ. 324.