Ἡ μαρτυρία τοῦ φιλέλληνος Γάλλου ἱστορικοῦ Πουκεβίλ, πού δημοσιεύθηκε τό 1824 στό Παρίσι ἀναφέρεται στό μαρτύριο τῶν Ναουσαίων νεομαρτύρων. «Τεσσάρων νέων, ἀφοῦ ἀπέκοψαν τάς χεῖρας ἔστησαν αὐτούς ἐπί σωροῦ πτωμάτων καί τούς προέτρεπον εἰς ἐξωμοσίαν. Ἀρνουμένων δέ ἐκείνων ἔκοψαν ἀλληλοδιαδόχως τάς ῥῖνας, τά ὦτα, τά χείλη, καί τελευταίως ἐξορύξαντες τούς ὀφθαλμούς των ἀφῆκαν αὐτούς ἡμιθανεῖς».
Ο Κωνσταντίνος, με την γενναιότητα που τον διέκρινε καθ’ όλο τον βίο του, δεν κρύφτηκε, περίμενε τους διώκτες του σ’ έναν βράχο, κι όταν πλησίασαν, άνοιξε τα χέρια του διάπλατα σχηματίζοντας με το σώμα του το σχήμα του ζωοποιού Σταυρού, φώναξε «ζήτω η Ελλάδα» και παρέδωσε το πνεύμα του στον Κύριο, λαμβάνοντας την ίδια στιγμή τον αμάραντο στέφανο του μαρτυρίου…
Στυλοβάτης του μακεδονικού ελληνισμού και θερμός υπερασπιστής της ταυτότητας των κατοίκων της ευρύτερης περιοχής των Γρεβενών, ο μητροπολίτης Γρεβενών (από το 1908) Αιμιλιανός Λαζαρίδης ενίσχυε την προσπάθεια υποστήριξης και διαφύλαξης των Ελλήνων ορθοδόξων μετά την τυπική λήξη του Μακεδονικού Αγώνα.
Όταν κάτι ποθείς ολόψυχα και τελικώς ακούς το πολυπόθητο το “Ναι”, μια συλλαβή, τρία γράμματα, ίσως βαρύ, λακωνικό, με δωρική απλότητα, θα δράσει όπως κι αν έχει, σαν έκρηξη ευχαρίστησης μες στον οργανισμό σου.
«Τοὺς νεοφανεῖς ἀστέρας», «τοὺς ἐν ἐσχάτοις τοῖς χρόνοις περιφανῶς ἀθλήσαντας» τιμᾶ κατ’ ἔθος ἡ Ἐκκλησία μας τὴν Γ’ Κυριακὴ τοῦ Ματθαίου (B’ μετὰ τῶν Ἁγίων Πάντων)… αὐτὴν τὴν ἡμέρα «μνείαν ἐπιτελοῦμεν πάντων τῶν Ἁγίων Νεοφανῶν τοῦ Χριστοῦ Μαρτύρων τῶν μετὰ τὴν Ἅλωσιν τῆς Κωνσταντινουπόλεως μαρτυρησάντων».
Ἡ θυσία τους ἁγνή. Ξεπερνᾶ κάθε ὅριο καὶ φραγμό. Στὸ μυαλὸ τους τὴν στιγμὴ τῆς θυσίας τους ἦταν μόνο ἡ πατρίδα. Ξέχασαν ὅτι εἶχαν οἰκογένεια καὶ ὅτι μποροῦσαν σήμερα νὰ εἶναι μεταξύ μας καὶ νὰ ἀπολαμβάνουν ὅλα τὰ ἀγαθὰ τῆς ἐποχῆς. Τὰ ἀψήφησαν ὅλα. Θυσιάστηκαν γιὰ νὰ ποτίσουν μὲ τὸ δικό τους αἷμα τὸ δέντρο τῆς λευτεριᾱς.
