Ο θρησκευτικός γάμος στην Ορθόδοξη Εκκλησία αποτελεί ιερό μυστήριο και έναν θεσμό με ιδιαίτερη θεολογική, κανονική και νομική σημασία. Η τέλεσή του διέπεται από ένα σύνθετο πλαίσιο διατάξεων, το οποίο συνδυάζει τις προβλέψεις του ελληνικού Αστικού Κώδικα με τους Ιερούς Κανόνες και τις διατάξεις του Καταστατικού Χάρτη της Εκκλησίας της Ελλάδος. Η εφαρμογή των δύο αυτών συστημάτων διασφαλίζει τόσο τη νομική εγκυρότητα όσο και τον μυστηριακό χαρακτήρα του γάμου, ο οποίος αναγνωρίζεται από την Ελληνική Πολιτεία ως ισόκυρος με τον πολιτικό γάμο.
Η εγκυρότητα του θρησκευτικού γάμου προϋποθέτει την ύπαρξη συγκεκριμένων ουσιαστικών και τυπικών προϋποθέσεων. Θεμελιώδης προϋπόθεση αποτελεί η ελεύθερη, συνειδητή και ανεπιφύλακτη συναίνεση των δύο μελλονύμφων, η οποία πρέπει να εκφράζεται αυτοπροσώπως κατά την τέλεση του μυστηρίου. Παράλληλα, απαιτείται η συμπλήρωση της νόμιμης ηλικίας γάμου, η πλήρης δικαιοπρακτική ικανότητα των ενδιαφερομένων και η απουσία οποιασδήποτε μορφής εξαναγκασμού, πλάνης ή απειλής που θα μπορούσε να επηρεάσει την ελεύθερη βούλησή τους. Σε εξαιρετικές περιπτώσεις, η τέλεση γάμου ανηλίκου είναι δυνατή μόνο ύστερα από δικαστική άδεια και σχετική εκκλησιαστική έγκριση.
Παράλληλα, προβλέπονται συγκεκριμένα κωλύματα που καθιστούν αδύνατη την τέλεση του μυστηρίου. Στα σημαντικότερα περιλαμβάνονται η ενεργή ύπαρξη προγενέστερου γάμου ή συμφώνου συμβίωσης με άλλο πρόσωπο, η συγγένεια εξ αίματος, εξ αγχιστείας ή εξ υιοθεσίας εντός των προβλεπόμενων βαθμών, καθώς και η πνευματική συγγένεια που δημιουργείται μέσω του μυστηρίου του βαπτίσματος. Επιπλέον, η Ορθόδοξη Εκκλησία δεν επιτρέπει την τέλεση τέταρτου γάμου, ενώ η ιδιότητα του κληρικού ή του μοναχού αποτελεί κανονικό κώλυμα, εκτός εάν έχει προηγηθεί η προβλεπόμενη κανονική διαδικασία αποσχηματισμού και σχετική απόφαση των αρμόδιων εκκλησιαστικών οργάνων.
Ιδιαίτερη βαρύτητα αποδίδεται στη θρησκευτική ιδιότητα των μελλονύμφων. Ο γάμος μεταξύ Ορθοδόξου και αλλοθρήσκου δεν επιτρέπεται, εκτός εάν ο αλλόθρησκος ενταχθεί στην Ορθόδοξη Εκκλησία μέσω κατήχησης και βαπτίσματος. Αντίθετα, ο μεικτός γάμος μεταξύ Ορθοδόξου και ετεροδόξου μπορεί να επιτραπεί κατ’ οικονομίαν, υπό την προϋπόθεση ότι ο ετερόδοξος έχει λάβει έγκυρο τριαδικό βάπτισμα και αποδέχεται ότι τα τέκνα του γάμου θα βαπτισθούν και θα ανατραφούν σύμφωνα με το Ορθόδοξο δόγμα.
Η κανονική εγκυρότητα του γάμου προϋποθέτει επίσης την τέλεσή του από κανονικά χειροτονημένο ορθόδοξο κληρικό, ο οποίος ενεργεί με την άδεια της αρμόδιας εκκλησιαστικής αρχής. Η τέλεση του μυστηρίου πραγματοποιείται κατά κανόνα στον ενοριακό ναό, ενώ η πραγματοποίησή του σε ιδιωτικούς ναούς ή παρεκκλήσια επιτρέπεται μόνο κατ’ εξαίρεση και κατόπιν ειδικής άδειας του οικείου Μητροπολίτη. Παράλληλα, η έκδοση επισκοπικής άδειας αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση πριν από την τέλεση του γάμου, ενώ ο εφημέριος είναι υπεύθυνος για τον έλεγχο των δικαιολογητικών και τη διαπίστωση της απουσίας κανονικών κωλυμάτων.
Η διοικητική διαδικασία περιλαμβάνει την υποβολή συγκεκριμένων εγγράφων, όπως πιστοποιητικά αγαμίας, οικογενειακής κατάστασης και βαπτίσματος, καθώς και επιπλέον δικαιολογητικά σε ειδικές περιπτώσεις, όπως διαζύγιο, χηρεία, γάμος αλλοδαπών ή κατοίκων εξωτερικού. Μετά την τέλεση του μυστηρίου, οι νεόνυμφοι παραλαμβάνουν τα απαραίτητα εκκλησιαστικά έγγραφα, τα οποία κατατίθενται στο αρμόδιο Ληξιαρχείο για την ολοκλήρωση της νόμιμης καταχώρισης του γάμου.
Η κανονική και νομική ρύθμιση του θρησκευτικού γάμου αποτυπώνει τη στενή συνεργασία μεταξύ Εκκλησίας και Πολιτείας στην προστασία του θεσμού της οικογένειας. Παράλληλα, η δυνατότητα εφαρμογής της εκκλησιαστικής αρχής της οικονομίας σε ειδικές περιπτώσεις αναδεικνύει τον ποιμαντικό χαρακτήρα της Εκκλησίας, η οποία επιδιώκει την ισορροπία ανάμεσα στην πιστή τήρηση των Ιερών Κανόνων και στην αντιμετώπιση των ιδιαίτερων αναγκών των πιστών, χωρίς να αλλοιώνεται η θεολογική σημασία και η κανονική εγκυρότητα του μυστηρίου του γάμου.