Μέσα στὸ κλίμα τῆς γενικῆς σύγχυσης, τῆς ὄξυνσης τῶν κοινωνικῶν συγκρούσεων, τῆς ἔλλειψης πολιτικοῦ ὁράματος καὶ μακρόπνοου ἐθνικοῦ σχεδιασμοῦ, στὴν χώρα μας κυρίως, ἡ θλιβερὴ ἐπέτειος τῆς δολοφονίας τοῦ πρώτου κυβερνήτη τῆς Ἑλλάδος, Ἰωάννου Καποδίστρια, στὶς 27 Σεπτεμβρίου 1831, εἶναι περισσότερο ἀπὸ ποτὲ ἐπίκαιρη.
Ὅπως τότε, μετὰ ἀπὸ τὴν δολοφονία του Καποδίστρια, ὁ λαὸς βρέθηκε γιὰ ἄλλη μιὰ φορὰ ἔρημος καὶ ἐγκαταλελειμμένος, διχασμένος καὶ παραδομένος ἀνηλεῶς στὶς διαθέσεις τῶν πολλῶν δυναστῶν του, ἔτσι καὶ σήμερα. Παρὰ τοὺς πολλοὺς καὶ χιλιοϋποσχόμενους τὴν σωτηρία του ἡγέτες, ὁ λαὸς αἰσθάνεται πολλαπλᾶ προδρομένος καὶ ἀπογοητευμένος, διότι διαπιστώνει, ὅλο καὶ περισσότερο, ὅτι κανεὶς ἀπὸ ὅλους αὐτοὺς τοὺς διαφημιζόμενους σωτῆρες του δὲν ἐνδιαφέρεται στὴν πραγματικότητα γιὰ τὴν σωτηρία του. «Οἱ δοκοῦντες ἄρχειν» δὲν θυσιάζουν τὴν ἀρχή τους γιὰ τὸν λαό· ἀντιθέτως, θυσιάζουν πρόθυμα τὸν λαὸ γιὰ τὴν διατήρηση τῆς ἀρχῆς τους.
Ὁ Καποδίστριας, ὅμως, ὁ ἀγαπημένος τοῦ λαοῦ «μπαρμπα-Γιάννης», ὑπῆρξε ἀληθινὸς διάκονος, κατὰ τὴν εὐαγγελικὴ προτροπή «ὅς ἐὰν θέλῃ γενέσθαι μέγας ἐν ὑμῖν, ἔσται ὑμῶν διάκονος» (Μάρκ., 10, 43). Ἐκεῖνος θυσίασε τὴν καριέρα του, ἀνάλωσε τὸν ἑαυτό του καὶ τὴν προσωπική του περιουσία γιὰ τὴν σωτηρία τοῦ λαοῦ του.
Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ λαός, ποὺ ἐπὶ δυόμιση ὁλόκληρα χρόνια εἶχε στηρίξει σ’ ἐκεῖνον τὶς ἐλπίδες του γιὰ ἀνόρθωση καὶ πρόοδο, αἰσθάνθηκε καὶ πάλι ὀρφανεμένος, μετὰ ἀπὸ τὴν δολοφονία τοῦ «πατέρα» του. Ποιός θὰ στεγάσῃ τώρα τὰ ὀρφανά του, ποιός θὰ μορφώσῃ τὰ παιδιά του; Ποιός θὰ νοικοκυρέψῃ τὸν δημόσιο βίο, βάζοντας στὴν ἄκρη προσωπικοὺς καὶ κομματικοὺς ἀνταγωνισμούς, καὶ ποιός θὰ ὑπερασπιστῇ τὰ ἐθνικά του δίκαια μὲ σθένος καὶ παρρησία ἀπέναντι στοὺς ξένους δυνάστες; Τὸ μέλλον ἔμοιαζε δυσοίωνο καὶ ζοφερό.
Ὁ Καποδίστριας, ὅμως, ὅπως εἶναι κοινῶς παραδεκτό, ἀκόμη καὶ ἀπὸ τοὺς ἀνταγωνιστές του, στὴν σύντομη διακυβέρνησή του (1828-1831), ἐργάστηκε μὲ περισσὴ προσπάθεια, μεθοδικότητα καὶ αὐταπάρνηση γιὰ τὴν θεμελίωση τοῦ πρώτου ἑλληνικοῦ κράτους σὲ ὅλους τοὺς τομεῖς: παιδεία, οἰκονομία, δικαιοσύνη, στρατό, ἐξωτερικὴ πολιτική. Γιὰ νὰ ἀναφερθῇ κάποιος στὸ ἐπιμέρους ἔργο του ἀπαιτεῖται, ἀσφαλῶς, πολὺς χῶρος καὶ ἐκτεταμένη ἀνάλυση.
Σὲ ὅ τι ἀφορᾶ τὴν παιδεία, ποὺ ἀποτελεῖ τὸ ἀντικείμενο τοῦ ἐνδιαφέροντος στὸ παρὸν ἄρθρο, ὁ Καποδίστριας ἔδειξε ἰδιαίτερη μέριμνα. Ἐξ ἄλλου, κατ’ αὐτόν, ἡ παιδεία ἀποτελοῦσε «τὴν ροδόχρουν ἐλπίδα τοῦ ἔθνους» καὶ ὁ στόχος τοῦ δασκάλου ἦταν νὰ καταστήσῃ τοὺς μαθητές «μετόχους τῶν ἀγαθῶν τῆς ἠθικῆς καὶ χριστιανικῆς ἀγωγῆς», τὶς ὁποῖες θεωροῦσε ἀλληλένδετες. Ἡ τέτοιου εἴδους καλλιέργεια θὰ ἀναδείκνυε τὸν Ἕλληνα «ἄξιο τῆς ἐλευθερίας εἰς τὸν λοιπὸν πεφωτισμένον κόσμον».
Ἀπαραίτητη, ἐξ ἄλλου, προϋπόθεση γιὰ τὴν προσωπικὴ καὶ κοινωνικὴ πρόοδο ἀποτελοῦσε ἡ κατάλληλη ἐκπαίδευση, ποὺ θὰ ἀνταποκρινόταν στὶς ἰδιαίτερες ἀνάγκες καὶ στὰ ἐνδιαφέροντα ἑνὸς ἑκάστου. Ὅπως ἔλεγε καὶ ὁ Πλάτων στὴν Πολιτεία, ὁ καθένας ὀφείλει νὰ κάνῃ γιὰ τὸ κοινωνικὸ σύνολο ἐκεῖνο γιὰ τὸ ὁποῖο «ἡ φύσις αὐτοῦ ἐπιτηδειοτάτη πεφυκυῖα εἴη (= θὰ εἶναι φτιαγμένη)» (433a). Ἔτσι καὶ κατὰ τὸν Καποδίστρια ἀπὸ τὴν ὀρθὴ ἀγωγὴ «κρέμονται ἐξ ἑνός μέρους ἡ εὐπορία καὶ τὸ εὖ εἶναι τοῦ καθενός, ἐκ δὲ τοῦ ἑτέρου ἡ εὐνομία, ἡ δύναμις καὶ ἡ πλουσιότης τῆς πολιτείας».
Γιὰ αὐτόν, ἄλλωστε, ἡ ἀγωγὴ ἔχει μεγαλύτερη ἀξία ἀπὸ τὰ πλούτη. Ἡ θέση του αὐτὴ ἐναρμονίζεται πλήρως μὲ τὶς ἀπόψεις τοῦ Χρυσοστόμου, ποὺ πρέσβευε ὅτι οἱ γονεῖς δὲν πρέπει νὰ ἀγωνιοῦν, γιὰ νὰ ἀφήσουν στὰ παιδιά των ὑλικὰ ἀγαθά, ἀλλὰ νὰ ἐνδιαφέρωνται περισσότερο γιὰ τὴν ἠθικὴ διαπαιδαγώγηση καὶ γιὰ τὴν πνευματική των τροφοδοσία, γεγονὸς ποὺ καὶ τὰ ἴδια θὰ καταστήσῃ εὐτυχῆ καὶ τὴν κοινωνία ἐπιτυχημένη.
Κοντολογίς, ὁ Καποδίστριας, λαμβάνοντας ὑπ’ ὄψιν τὶς συνθῆκες τῆς ἑλληνικῆς κοινωνίας κατὰ τὴν ἐποχή του, ποὺ ὁ λαὸς ἦταν στὴν πλειοψηφία του ἀναλφάβητος, ἔδωσε, ὅπως ἦταν φυσικό, προτεραιότητα στὴν δημόσια στοιχειώδη ἐκπαίδευση καὶ στὴν ἐπαγγελματικὴ κατάρτιση. Ἐπιδίωξή του ἦταν νὰ ἱδρυθοῦν σὲ ὅλες τὶς ἐπαρχίες καί, εἰ δυνατόν, σὲ ὅλα τὰ χωριὰ ἀλληλοδιδακτικὰ σχολεῖα, ἔτσι ὥστε «τὰ παιδιὰ τῶν χωρικῶν νὰ μὴν μένωσι ἄμοιρα τῶν μαθημάτων».
Ὁ κυβερνήτης ἐνδιαφέρθηκε, ἐπίσης, καὶ γιὰ τὴν ἐκπαίδευση τῶν κοριτσιῶν, μὲ στόχο νὰ καταπολεμηθῆ ἡ ἀμάθειά των ἀλλὰ καὶ νὰ δοθῆ ἔμφαση στὴν ἰδιαιτερότητα τοῦ γυναικείου φύλου, «στὴν οἰκιακὴ εὐδαιμονία καὶ στὴν ἀρετή, στὴν μητρότητα καὶ στὴν γυναικεία φύση». Τὰ ἐκπαιδευτικὰ προγράμματα ἀπευθύνονταν ἀκόμη καὶ στοὺς ἐνήλικες στὸν χῶρο ἐργασίας.
Ἐπίσης, ὁ Καποδίστριας θέσπισε ὑποτροφίες γιὰ ἀπόρους μαθητὲς ἀπὸ διάφορες περιοχές, ὥστε νὰ φοιτήσουν στὰ ἑλληνικὰ σχολεῖα, καὶ παράλληλα ὀργάνωσε τὴν ἐκπαίδευση σὲ ἑλληνικὲς παροικίες τοῦ ἐξωτερικοῦ καὶ ἐνίσχυσε μὲ δικά του ἔξοδα καὶ ἀρωγὲς φίλων τὶς σπουδὲς πολλῶν ἑλληνοπαίδων σὲ αὐτές.
Ὁ ἴδιος, μάλιστα, ἐπισκεπτόταν συχνὰ τὰ σχολεῖα, παρακολουθοῦσε μὲ ἐνδιαφέρον τὴν πορεία μαθητῶν καὶ διδασκάλων, τοὺς συνεβούλευε καί, ἐπιπλέον, διετύπωνε ἐντύπως τὶς παιδαγωγικές του ἀπόψεις.
Βεβαίως, τὰ σχέδιά του ἦταν μακρόπνοα﮲ δὲν περιορίζονταν μόνον στὴν ὀργάνωση τῆς στοιχειώδους, κυρίως, ἐκπαιδεύσεως ἀλλὰ ἐπεκτείνονταν καὶ στὴν ἀνωτάτη ἐκπαίδευση, μόλις οἱ συνθῆκες κρίνονταν ἀπαραίτητες. Σχεδίαζε, μάλιστα, τὴν δημιουργία τριῶν ἀνωτάτων Ἀκαδημιῶν, Φιλολογίας, Θεολογίας καὶ Πολιτικῶν. Ἑπομένως, ἡ μομφὴ ὅτι ἦταν φωτοσβέστης δὲν εὐσταθοῦσε, ἁπλῶς ἔβρισκε πρόσφορο ἔδαφος μεταξὺ τῶν πολιτικῶν του ἀντιπάλων, ντόπιων καὶ ξένων. Κάποιοι ἀπὸ τοὺς τελευταίους, μάλιστα, -Βαυαροί-, ποὺ ἀπεργάζονταν συστηματικὰ τὴν ἀπομάκρυνση τοῦ Καποδίστρια, φρόντισαν νὰ σπιλώσουν, μὲ κάθε τρόπο, τὴν ἐκπαιδευτική του πολιτική, προκειμένου νὰ προετοιμάσουν τὸ ἔδαφος γιὰ τὴν ἔλευση τοῦ Ὄθωνα, ἀπὸ τὸν ὁποῖον ἱκανοποιήθηκε τελικὰ τὸ αἴτημα γιὰ ἵδρυση Πανεπιστημίου, χωρὶς ὅμως νὰ ληφθῆ παράλληλα, ἔστω, μέριμνα γιὰ τὴν στοιχειώδη ἐκπαίδευση τοῦ λαοῦ. Εἶναι χαρακτηριστικὸ ὅτι σὲ πολλοὺς δήμους ὑπῆρχαν δήμαρχοι ποὺ δὲν γνώριζαν ἀνάγνωση καὶ γραφή!
Ὅσο γιὰ τὴν ἐκπαιδευτικὴ προσπάθεια τοῦ Καποδίστρια δὲν ἄργησε νὰ ἀποδώσῃ καρπούς. Ἀπὸ τὸ 1828, ποὺ ἀνέλαβε τὴν διακυβέρνηση, μέχρι τὸ 1831, ἔτος τῆς δολοφονίας του, εἶχαν λειτουργήσει 121 ἀλληλοδιδακτικὰ σχολεῖα, στὰ ὁποῖα φοιτοῦσαν 10.000 περίπου μαθητές. Δυστυχῶς, ἡ προσπάθεια αὐτή, ὅπως ἀναφέρθηκε, δὲν συνεχίστηκε, διότι ὁ Ὄθωνας καὶ οἱ Βαυαροὶ εἰσήγαγαν πρότυπα ποὺ δὲν ἐναρμονίζονταν μὲ τὶς προϋπάρχουσες ἐκπαιδευτικὲς ἀνάγκες.
Εἶναι φανερὸ ἀπὸ τὰ παραπάνω ὅτι ὁ Καποδίστριας ἔθεσε μακροπρόθεσμους στόχους στὴν ἐκπαιδευτική του πολιτική, στὰ πλαίσια τοῦ γενικώτερου πολιτικοῦ σχεδιασμοῦ καὶ μὲ βάση πάντοτε τὶς ἀνάγκες τῆς ἑλληνικῆς κοινωνίας στὴν ἐποχή του. Ἔκτοτε, ὅμως, ἡ ἔλλειψη τακτικοῦ καὶ μακρόπνοου σχεδιασμοῦ, οἱ διαρκεῖς ἀλλαγὲς καὶ οἱ ξενικὲς ἐπιρροὲς δὲν ἐπέτρεψαν τὴν χάραξη μιᾶς σταθερῆς καὶ σοβαρῆς ἐκπαιδευτικῆς καὶ γενικώτερης πολιτικῆς.
Οἱ σύγχρονοι, πάντως, πολιτικοὶ καλὸ θὰ ἦταν νὰ ἀναρωτηθοῦν ποιό εἶναι τὸ δικό των ὅραμα γιὰ τὴν παιδεία καὶ γενικῶς. Ὅσο γιὰ τὸν πολὺ λαὸ θὰ πρέπει κάποτε νὰ μάθῃ νὰ ἐπιλέγῃ τοὺς ἡγέτες του ὄχι μὲ μικροκομματικὰ κριτήρια ἀλλὰ μὲ βάση τὰ ὁράματα καὶ τὴν ἐκπλήρωση τῶν ἐξαγγελιῶν των.
Μέχρις ὅτου, ὅμως, ὡριμάσουν οἱ προϋποθέσεις γιὰ μιὰ τέτοια πολιτικὴ ἀντίληψη χρειάζεται πολλὴ προσευχὴ καὶ μεγάλος ἀγώνας. Κυρίως, ὅμως, εἶναι ἀνάγκη νὰ ξεκαθαρίσωμε ἐμεῖς οἱ μεγαλύτεροι, γονεῖς, δάσκαλοι, πολιτικοὶ καὶ κάθε λογῆς ὑπεύθυνοι, τί εἴδους ἀγωγὴ θέλομε νὰ δώσωμε στὰ παιδιά μας. Ἐπιθυμοῦμε νὰ τὰ ἀναθρέψωμε μὲ στέρεες ἀξίες καὶ γνήσια ἰδανικὰ ἢ θέλομε νὰ τὰ ἀφήσωμε ἐλεύθερα νὰ ψαρεύουν στὰ ἀπόνερα δῆθεν προοδευτικῶν, συχνὰ ὅμως διχαστικῶν καὶ καταστροφικῶν ἰδεολογιῶν;
Ἐὰν ἀποφασίσωμε, πάντως, νὰ οἰκοδομήσωμε τὴν ἀγωγή των πάνω σὲ δοκιμασμένα πρότυπα καὶ τὰ γαλουχήσωμε μὲ τὰ πλούσια νάματα τῶν ἑλληνοορθοδόξων ἀνθρωποποιητικῶν παραδόσεων, τότε μποροῦμε νὰ ἐλπίζωμε ὅτι, μεγαλώνοντας, θὰ ὁραματίζωνται ὄχι ἀσφαλῶς νὰ διαφεντεύουν τὸν λαὸ ἢ νὰ σφετερίζονται τὰ δίκαιά του ἀλλὰ νὰ τὸν διακονοῦν, ὅπως ὁ Καποδίστριας, ἀπὸ ὅποια θέση κριθοῦν ἄξιοι.
Τί λέτε, ἀγαπητοί μας φίλοι; Ἐὰν ἐμεῖς θέλωμε καὶ ἀγωνιζώμαστε πρὸς αὐτὴν τὴν κατεύθυνση, τότε καὶ ὁ ἀγαθὸς Θεὸς δὲν θὰ μᾶς φωτίσῃ νὰ ἀναδεικνύωμε, μέσα ἀπὸ τὰ σπλάγχνα μας, πιστοὺς πατέρες, συνετοὺς διδασκάλους, καὶ μάλιστα τιμίους καὶ δικαίους πολιτικούς διακόνους, σὰν τὸν Καποδίστρια; Νὰ εἴμαστε βέβαιοι ὅτι τοῖς ἀγαπῶσιν εἰλικρινῶς τὸν Θεὸν καὶ συνεπῶς ἀγωνιζομένοις πάντα συνεργεῖ εἰς ἀγαθόν.
Ἄς προσευχώμαστε, τέλος, ὁ Θεὸς τῆς ἀγάπης νὰ ἀναπαύῃ τὴν ψυχὴ τοῦ ἀγωνιστοῦ ὑπὲρ τοῦ λαοῦ διακόνου του, Ἰωάννου Καποδιστρίου, ποὺ ἀφιέρωσε τὴν περιουσία καί, ἐν τέλει, θυσίασε τὴν ἴδια του τὴν ζωὴ γιὰ τὴν ὑλοποίηση τῶν ἁγνῶν ὁραμάτων του, τὰ ὀποῖα παραμένουν, Κύριος οἶδε ἕως πότε, ἀνεκπλήρωτα.
Αἰωνία Του ἡ μνήμη!
Σοφία Μπεκρῆ, φιλόλογος-θεολόγος
Ἐνδεικτικὴ βιβλιογραφία & δικτυογραφία
Κούκου, Ε.: Η παιδεία από το 1828 ως το 1831. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμ. ΙΒ’. Έκδ. Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1975
Καποδίστρια, Ι.: Κείμενα. Ἀνθολόγηση Κ. Δαφνή, ἔκδ. Ο.Ε.Δ.Β., Αθήνα 1976
Μαυροσκούφης, Δ.: Εκπαίδευση και εκπαιδευτική πολιτική στην Ελλάδα 1821-1832. Εκδ. Ενυάλειο Κληροδότημα, Θεσσαλονίκη 1996
https://www.kapodistrias.info/paideia