Η ορθόδοξη χριστιανική βάπτιση, η οποία τελείται στο όνομα του Τριαδικού Θεού, συνιστά θεμελιώδες μυστήριο της Ορθόδοξης Εκκλησίας, μέσω του οποίου ο νεοβαπτιζόμενος, είτε πρόκειται για ανήλικο είτε για ενήλικο, εντάσσεται στο εκκλησιαστικό σώμα και καθίσταται μέλος της. Μέσω του βαπτίσματος, ο άνθρωπος απαλλάσσεται από το προπατορικό αμάρτημα και εισάγεται σε μια νέα πνευματική πραγματικότητα, αποκτώντας τη δυνατότητα συμμετοχής στη μυστηριακή ζωή και, κατ’ επέκταση, στα υπόλοιπα μυστήρια της Ορθόδοξης Εκκλησίας.
Ειδικότερα, η ίδια η ετυμολογία του όρου «βάπτισμα», ο οποίος προέρχεται από το ρήμα «βαπτίζω» και δηλώνει την κατάδυση ή εμβάπτιση, συνδέεται άμεσα με την πρακτική της κατάδυσης στο νερό και διαφοροποιείται από την πρακτική του ραντισμού που απαντάται σε ορισμένες χριστιανικές ομολογίες. Στην ορθόδοξη παράδοση, η τριπλή κατάδυση και ανάδυση του νεοφώτιστου στην κολυμβήθρα διαθέτει έντονο θεολογικό και συμβολικό χαρακτήρα, καθώς παραπέμπει στην τριήμερη ταφή και την Ανάσταση του Ιησού Χριστού. Η συμβολική αυτή διάσταση εκφράζεται χαρακτηριστικά στην επιστολή του Αποστόλου Παύλου προς Ρωμαίους: «εις τον θάνατον αυτού εβαπτίσθημεν» (Ρωμ. 6,3).
Παράλληλα, η κατάδυση και η ανάδυση αποτυπώνουν συμβολικά τον θάνατο του «παλαιού ανθρώπου» και την ανάδυση του «νέου ανθρώπου» εν Χριστώ, σηματοδοτώντας την πνευματική αναγέννηση του νεοβαπτιζόμενου. Η βάπτιση τελείται στο όνομα της Αγίας Τριάδας, σύμφωνα με την ευαγγελική εντολή του Χριστού: «βαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος» (Ματθ. 28,19). Η τριπλή κατάδυση συνδέεται, επομένως, με την ομολογία της πίστης στον Τριαδικό Θεό, καθώς καθεμία από τις καταδύσεις πραγματοποιείται με την επίκληση ενός από τα τρία Πρόσωπα της Αγίας Τριάδας.
Η επίκληση της Αγίας Τριάδας προσδίδει στο μυστήριο και μια επιπλέον θεολογική διάσταση: όπως ο Τριαδικός Θεός αποτελεί, σύμφωνα με τη χριστιανική διδασκαλία, τον δημιουργό του ανθρώπου, έτσι και μέσω του μυστηρίου του βαπτίσματος πραγματοποιείται η πνευματική αναγέννηση και ανακαίνισή του εντός της Εκκλησίας. Με τον τρόπο αυτό, η συμβολική γλώσσα της τελετουργίας συνδέει τη δημιουργία με την αναδημιουργία του ανθρώπου και την παλαιά ζωή με τη νέα ζωή εν Χριστώ.
Ιδιαίτερη συμβολική σημασία αποδίδεται, επίσης, στον προσανατολισμό του αναδόχου κατά τη διάρκεια των προβαπτισματικών τελετουργικών πράξεων. Κατά την αποκήρυξη του Σατανά, ο ανάδοχος στρέφεται προς τη δύση, η οποία, στο πλαίσιο της χριστιανικής συμβολικής παράδοσης, συνδέεται με το σκοτάδι και την απομάκρυνση από τον Θεό. Αντίθετα, κατά την απαγγελία του Συμβόλου της Πίστεως, στρέφεται προς την ανατολή, η οποία συμβολίζει το φως και παραπέμπει στον Χριστό ως το αληθινό φως. Ο συγκεκριμένος συμβολισμός αποτυπώνει, σε τελετουργικό επίπεδο, τη μετάβαση από την αποκήρυξη του κακού και του σκότους στην ομολογία της χριστιανικής πίστης και στην αποδοχή του Χριστού ως πηγής της νέας ζωής.