Το πρόγραμμα των 80 εκατ. ευρώ που αντί για brain gain έγινε φιάσκο
Η προσπάθεια της Ελλάδας να προσελκύσει πίσω στη χώρα επιστήμονες και ερευνητές που έφυγαν στο εξωτερικό κατά τη διάρκεια της μεγάλης οικονομικής κρίσης βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα σοβαρή κρίση αξιοπιστίας, γράφει το Politico. Ένα πολυδιαφημισμένο πρόγραμμα χρηματοδότησης, το οποίο είχε παρουσιαστεί ως σημαντικό εργαλείο για την αντιστροφή του brain drain, ακυρώθηκε τελικά, αφήνοντας εκατοντάδες ερευνητές που είχαν συμμετάσχει στη διαδικασία να καταγγέλλουν ότι ενημερώθηκαν με μεγάλη καθυστέρηση.
Το πρόγραμμα «Trust your Stars» είχε σχεδιαστεί με προϋπολογισμό 80 εκατομμυρίων ευρώ από το Ταμείο Ανάκαμψης της Ευρωπαϊκής Ένωσης και στόχο να στηρίξει ερευνητικές ομάδες και να δημιουργήσει κίνητρα για την επιστροφή νέων επιστημόνων στην Ελλάδα.
Ωστόσο, η διαδικασία που ακολούθησε, οι καθυστερήσεις, οι ενστάσεις για τον τρόπο αξιολόγησης και τελικά η απόσυρση της χρηματοδότησης έχουν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις στην ακαδημαϊκή κοινότητα.
Το σημαντικότερο σημείο της κριτικής αφορά, σύμφωνα με τους ερευνητές, όχι μόνο την ακύρωση του προγράμματος, αλλά και το γεγονός ότι οι συμμετέχοντες δεν ενημερώθηκαν εγκαίρως για την απόφαση.
Από το brain drain στο brain gain
Η Ελλάδα έχασε περίπου 500.000 ανθρώπους κατά τη διάρκεια της οικονομικής κρίσης που ξεκίνησε το 2008. Η συρρίκνωση της οικονομίας κατά περίπου ένα τέταρτο και η εκτόξευση της ανεργίας, που έφτασε στο 28%, ώθησαν μεγάλο αριθμό πολιτών να αναζητήσουν καλύτερες επαγγελματικές και οικονομικές προοπτικές στο εξωτερικό.
Σε αντίθεση με παλαιότερα κύματα μετανάστευσης, ένα σημαντικό χαρακτηριστικό της περιόδου εκείνης ήταν ότι μεγάλο μέρος όσων έφυγαν διέθετε υψηλό μορφωτικό επίπεδο και εξειδικευμένες δεξιότητες.
Η Ελληνική κυβέρνηση επιχείρησε τα προηγούμενα χρόνια να αντιστρέψει αυτή την τάση μέσω της πολιτικής του «Brain Regain». Μεταξύ των κινήτρων που έχουν θεσπιστεί περιλαμβάνεται φορολογική απαλλαγή 50% επί του εισοδήματος για επτά χρόνια για όσους επιστρέφουν και πληρούν συγκεκριμένες προϋποθέσεις.
Οι συνολικοί αριθμοί δείχνουν ότι η εικόνα έχει πράγματι βελτιωθεί. Από το 2021 και μετά καταγράφεται αύξηση των επιστροφών Ελλήνων, ενώ το 2023 ήταν η πρώτη χρονιά από την έναρξη της κρίσης κατά την οποία οι επιστροφές ξεπέρασαν τις αναχωρήσεις. Την περίοδο 2023-2024 περίπου 98.000 Έλληνες επέστρεψαν στη χώρα, έναντι 69.000 που έφυγαν.
Στον χώρο όμως της επιστημονικής έρευνας, τα προβλήματα παραμένουν έντονα.
Ένα πρόγραμμα που δεν πρόλαβε να ξεκινήσει
Στο επίκεντρο βρίσκεται το «Trust your Stars», ένα πρόγραμμα συνολικού ύψους 80 εκατ. ευρώ που χρηματοδοτούνταν από ευρωπαϊκούς πόρους του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.
Οι ερευνητικές ομάδες κλήθηκαν να καταθέσουν προτάσεις και συνολικά υποβλήθηκαν 1.241 αιτήσεις. Από αυτές επιλέχθηκαν 145.
Η διαδικασία, ωστόσο, προχώρησε με ιδιαίτερα αργούς ρυθμούς. Περίπου 13 μήνες μετά την υποβολή των προτάσεων και έπειτα από σειρά αντιδράσεων για την καθυστέρηση, τα αποτελέσματα δημοσιοποιήθηκαν στις 22 Ιουλίου 2025.
Ακολούθησε κύμα ενστάσεων από όσους δεν είχαν επιλεγεί. Περίπου 203 αιτήσεις αμφισβήτησης κατατέθηκαν, ενώ ερευνητές έθεσαν υπό αμφισβήτηση τη διαδικασία αξιολόγησης. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αντιδράσεις έφτασαν μέχρι και την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία.
Τον Ιανουάριο του 2026, το υπουργείο Ανάπτυξης ανακοίνωσε ότι περίπου 40 εκατ. ευρώ είχαν ήδη καταβληθεί και ότι το υπόλοιπο ποσό θα διατεθεί έως το τέλος του 2029.
Η κατάσταση όμως σύντομα πήρε διαφορετική τροπή.
Ερευνητές που είχαν επιλεγεί άρχισαν να ζητούν επίσημες εξηγήσεις, ενώ ορισμένοι απέστειλαν εξώδικες διαμαρτυρίες προς το υπουργείο Παιδείας, ζητώντας να πληροφορηθούν τι είχε συμβεί με τη χρηματοδότηση και γιατί το πρόγραμμα δεν είχε προχωρήσει.
Η ακύρωση και η καθυστερημένη ενημέρωση
Τον Μάιο ήρθε η ανατροπή.
Το υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσε ότι το υπουργείο Οικονομικών είχε αποφασίσει την αφαίρεση του «Trust your Stars» από το αναθεωρημένο Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας.
Η κυβέρνηση υποστήριξε ότι δεν ήταν πλέον δυνατό να ολοκληρωθεί το πρόγραμμα εντός των χρονικών ορίων που έθετε ο ευρωπαϊκός μηχανισμός. Τα διαθέσιμα κονδύλια, σύμφωνα με το υπουργείο, κατευθύνθηκαν σε άλλες δράσεις του Ταμείου Ανάκαμψης και του υπουργείου Παιδείας, επομένως δεν υπήρξε απώλεια ευρωπαϊκών πόρων.
Το ζήτημα που προκάλεσε ιδιαίτερη οργή στους ερευνητές ήταν ότι η απόφαση για την αφαίρεση του προγράμματος είχε ληφθεί ουσιαστικά την ίδια ημέρα που δημοσιοποιήθηκε ο κατάλογος των επιλεγμένων προτάσεων, χωρίς όμως οι συμμετέχοντες να ενημερωθούν για περίπου δέκα μήνες.
«Καταστράφηκε η εμπιστοσύνη»
Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών Αριστείδης Χατζής υποστηρίζει ότι η υπόθεση έχει προκαλέσει βαθύτερη ζημιά από την απλή απώλεια μιας χρηματοδοτικής ευκαιρίας.
Όπως επισημαίνει, αρκετοί νέοι επιστήμονες είχαν στηρίξει επαγγελματικές αποφάσεις στην προοπτική υλοποίησης του προγράμματος. Κάποιοι, σύμφωνα με τον ίδιο, απέρριψαν άλλες προτάσεις ή δεν προχώρησαν σε διαφορετικές επαγγελματικές επιλογές, περιμένοντας τη χρηματοδότηση.
Για τον Χατζή, το ζήτημα αφορά πλέον την εμπιστοσύνη των πολιτών προς το κράτος. Εκτιμά ότι, ακόμη και αν δεν δημιουργήθηκε συμβατική υποχρέωση επειδή δεν υπογράφηκαν τελικά συμβάσεις, υπάρχει μια ευρύτερη πολιτική, ηθική και ενδεχομένως νομική ευθύνη απέναντι στους ανθρώπους που βασίστηκαν στις επίσημες ανακοινώσεις.
Ο ίδιος θεωρεί ότι ο χειρισμός της υπόθεσης έφερε απέναντι στην κυβέρνηση τόσο τους ερευνητές που είχαν επιλεγεί όσο και εκείνους που αποκλείστηκαν.
Ερευνητές που ετοίμαζαν την επιστροφή τους
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του αναπληρωτή καθηγητή Ιστορίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Πέτρου Μπούρα-Βαλλιανάτου.
Είχε συγκροτήσει ομάδα περίπου 25 νέων επιστημόνων από χώρες όπως η Βρετανία και η Γερμανία, με σκοπό να εργαστούν στην Ελλάδα πάνω σε έρευνα για τα φάρμακα που χρησιμοποιούνταν κατά τη βυζαντινή περίοδο και την πιθανή αξιοποίηση αυτής της γνώσης για σύγχρονες φαρμακευτικές εφαρμογές.
Η ακύρωση του προγράμματος ήρθε πριν οι ερευνητές μετακινηθούν στην Ελλάδα. Ο ίδιος θεωρεί ιδιαίτερα προβληματικό το γεγονός ότι, όπως υποστηρίζει, κανένας κυβερνητικός εκπρόσωπος δεν συναντήθηκε με τους ενδιαφερόμενους για να εξηγήσει τι είχε συμβεί.
Ο Μπούρας-Βαλλιανάτος επέστρεψε ο ίδιος στην Ελλάδα το 2022, έπειτα από 15 χρόνια στο Εδιμβούργο, κυρίως επειδή ήθελε να μεγαλώσει τα παιδιά του στη χώρα του. Παρά τη δική του θετική εμπειρία, εκτιμά ότι οι συνθήκες για μια μαζική επιστροφή επιστημόνων δεν έχουν ακόμη δημιουργηθεί.
«Δεν υπήρξε σοβαρή πολιτική από το ελληνικό κράτος για να επιστρέψουν οι επιστήμονές του», υποστηρίζει.
Μικρότερη χρηματοδότηση για την έρευνα
Το πρόβλημα συνδέεται και με τη συνολική πορεία της χρηματοδότησης της έρευνας στην Ελλάδα.
Σύμφωνα με προκαταρκτικά στοιχεία, οι δαπάνες για έρευνα και ανάπτυξη μειώθηκαν το 2025 στα 1,27 δισ. ευρώ, από 1,30 δισ. ευρώ το 2024. Ως ποσοστό του ΑΕΠ, οι δαπάνες αντιστοιχούν περίπου στο 0,51%.
Για τους ερευνητές, η χρηματοδότηση και οι χαμηλές απολαβές εξακολουθούν να αποτελούν δύο από τα βασικότερα εμπόδια για την προσέλκυση και τη διατήρηση επιστημονικού προσωπικού.
Μεταξύ των προτάσεων που διατυπώνονται είναι η δημιουργία ενός ανεξάρτητου φορέα που θα αποφασίζει για την κατανομή των ερευνητικών κονδυλίων με βάση διεθνή κριτήρια αξιολόγησης. Επειδή η ελληνική επιστημονική κοινότητα είναι σχετικά μικρή και οι ερευνητές συχνά γνωρίζονται μεταξύ τους, προτείνεται επίσης η συμμετοχή μεγαλύτερου αριθμού ξένων αξιολογητών.
Η υπόθεση του «Trust your Stars» δείχνει έτσι ότι η αντιστροφή του brain drain δεν εξαρτάται μόνο από φορολογικά κίνητρα ή από τη δημιουργία μεμονωμένων προγραμμάτων. Για τους Έλληνες επιστήμονες, το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η χώρα μπορεί να προσφέρει σταθερή χρηματοδότηση, αξιοκρατικές διαδικασίες και ένα αξιόπιστο θεσμικό περιβάλλον που θα τους κάνει να επιλέξουν την επιστροφή — όχι μόνο για συναισθηματικούς λόγους, αλλά και ως πραγματική επαγγελματική προοπτική.
Με πληροφορίες από Politico