Δρ. Ειρήνη Αρτέμη
Στην Ορθόδοξη Εκκλησία, όπως έχει ήδη αναφερθει το βάπτισμα δεν αποτελεί απλώς μια τελετουργική πράξη ή μια συμβολική τελετή ένταξης σε μια θρησκευτική κοινότητα, αλλά αποτελεί Μυστήριο, διά του οποίου ο άνθρωπος αναγεννάται «ἐξ ὕδατος καὶ Πνεύματος» (Ιω. 3,5) και εισέρχεται στη ζωή της Εκκλησίας. Ως εκ τούτου, τα επιμέρους στοιχεία της βαπτισματικής ακολουθίας δεν λειτουργούν ως απλοί εξωτερικοί συμβολισμοί, αλλά ως εκφράσεις της βαθύτερης θεολογικής σημασίας του Μυστηρίου. Το νερό, το έλαιο, το φως, το λευκό ένδυμα, ο σταυρός και οι επιμέρους τελετουργικές πράξεις παραπέμπουν στη μετάβαση του ανθρώπου από την παλαιά κατάσταση της αμαρτίας στη νέα εν Χριστώ ζωή και στην ένταξή του στο σώμα της Εκκλησίας.
Το επορκιστικό έλαιο
Ιδιαίτερη θεολογική σημασία έχει η χρήση του επορκιστικού ελαίου κατά την προετοιμασία του κατηχουμένου. Το ελαιόλαδο, αφού αγιαστεί με τις προβλεπόμενες ευχές, εμφυσήσεις και σταυρικές σφραγίσεις, χρησιμοποιείται ως σημείο της πνευματικής προετοιμασίας του ανθρώπου πριν από την κατάδυση στην κολυμβήθρα. Η ονομασία «επορκιστικό» συνδέεται με την αποκήρυξη του Σατανά και την απομάκρυνση από κάθε δύναμη που αντιστρατεύεται τη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό.
Η επάλειψη του σώματος με το έλαιο, επομένως, δεν αποτελεί απλώς μια εξωτερική προπαρασκευή, αλλά εντάσσεται στη θεολογική πορεία της απελευθέρωσης και της προετοιμασίας του κατηχουμένου για την αναγέννησή του μέσα στο Μυστήριο. Η σταυροειδής χρίση των διαφόρων μελών του σώματος εκφράζει συμβολικά την καθολικότητα της πνευματικής μεταβολής: ολόκληρος ο άνθρωπος, σώμα και ψυχή, προετοιμάζεται για την είσοδό του στη ζωή της χάριτος.
Το έλαιο συνδέεται, παράλληλα, με την έννοια του θείου ελέους και της ενδυνάμωσης του ανθρώπου. Η αρχαία χρήση του ελαίου στους αθλητικούς αγώνες προσφέρει ένα πρόσθετο συμβολικό υπόβαθρο, καθώς ο νεοβαπτιζόμενος εισέρχεται πλέον στον πνευματικό αγώνα της χριστιανικής ζωής. Η βάπτιση δεν σηματοδοτεί, επομένως, την ολοκλήρωση της πνευματικής πορείας, αλλά την απαρχή μιας ζωής αγώνα, άσκησης και κοινωνίας με τον Θεό.
Η σταυρόσχημη κουρά
Μετά τη βάπτιση ακολουθεί η σταυρόσχημη κουρά των τριχών της κεφαλής του νεοφώτιστου. Η πράξη αυτή εκφράζει την αφιέρωση ολόκληρου του ανθρώπου στον Θεό και αποτελεί έμπρακτη δήλωση ότι η νέα ζωή του βαπτισμένου τίθεται υπό το σημείο και την κυριότητα του Χριστού.
Η κοπή των μαλλιών ως προσφορά προς τον Θεό έχει προγενέστερες βιβλικές και θρησκευτικές αναφορές, ενώ σχετικές πρακτικές απαντούν και στην Καινή Διαθήκη (Πράξ. 18,18· 21,23-26). Στο πλαίσιο του βαπτίσματος, ωστόσο, η κουρά αποκτά ιδιαίτερο χριστιανικό περιεχόμενο. Η προσφορά των πρώτων τριχών, ως «απαρχή», μπορεί να νοηθεί ως έκφραση ευχαριστίας για το δώρο της νέας ζωής που χορηγείται στον άνθρωπο διά του Μυστηρίου.
Η σταυρόσχημη μορφή της κουράς παραπέμπει ευθέως στον σταυρό του Χριστού και υπενθυμίζει ότι η εν Χριστώ ζωή είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη συμμετοχή στο πάθος και την Ανάστασή Του. Ο βαπτισμένος καλείται να ζήσει πλέον «ἐν Χριστῷ», έχοντας ως κέντρο της υπάρξεώς του τη σχέση και την κοινωνία με Εκείνον.