ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ (αλλά και σε μικρότερο βαθμό στα μετέπειτα χρόνια) ήταν σύνηθες σε κύρια ονόματα που προέρχονται από οξύτονα ουσιαστικά ή επίθετα να ανεβαίνει ο τόνος, ίσως για λόγους προφύλαξης (δηλαδή για να γίνεται διάκριση τού κύριου ονόματος από το αντίστοιχο ουσιαστικό ή επίθετο). Ο αναβιβασμός είναι αρχαιότατο φαινόμενο (μαρτυρείται ήδη στη μυκηναϊκή Ελληνική, π.χ. Ξάνθος). Με τον τρόπο αυτόν έχει σχηματιστεί πλήθος ονομάτων.
Μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα:● ❝Άργος❞ < αργός
● ❝Γλαύκος❞ (και Γλαύκη) < γλαυκός «σπινθηροβόλος – γαλάζιος»
● ❝Λάμπρος ❞< λαμπρός
● ❝Πύρρος ❞< πυρρός «ερυθρός»
● ❝Φαίδρα❞ < φαιδρά
● ❝Σταύρος❞ < σταυρός
● ❝Κυριάκος❞ < κυριακός (δηλαδή «του Κυρίου»)
● ❝Ξάνθος❞ < ξανθός
● ❝Χρίστος❞ < Χριστός
● ❝Χρήστος❞ < χρηστός «αγαθός»
● ❝Αίολος❞ < αἰόλος «ταχύς – ευμετάβλητος, άστατος»
● ❝Κλείτος❞ < κλειτός «φημισμένος, δοξασμένος» κ.ά.
● Από το εθνωνύμιο Δαναός, που χρησιμοποιείται ήδη στον Όμηρο για να δηλώσει όλους τους Έλληνες, προήλθε η ❝Δανάη❞.
● Από το θηλυκό τού επιθέτου πασιφαής προήλθε η ❝Πασιφάη❞ (από τύπο *Πασιφάεια).
● Από το επίθετο “παντελής” σχηματίστηκε στην ελληνιστική εποχή κύριο όνομα ❝Παντέλης❞ (διαφορετικό από το σημερινό Παντελής, που ανάγεται στο όνομα Παντελεήμων).
● Αλλά και στα νεότερα χρόνια, από το τοπωνύμιο “Σουμελά” προήλθε η ❝Σουμέλα❞ (σχεδόν πάντοτε ❝Σιμέλα❞) και από το “κυρά” (κυρία) το ❝Κύρα❞.
Το ίδιο συνέβη με τα πολλά αρχαία επίθετα σε● -γενής (π.χ. διογενής > ❝Διογένης❞) και
● -χαρής (π.χ. θεοχαρής > ❝Θεοχάρης❞),
τα οποία έδωσαν κύρια ονόματα με αναβιβασμό τού τόνου τους, π.χ. επίσης ❝Ερμογένης❞, ❝Θεαγένης❞, ❝Τιμογένης❞ – ❝Λεωχάρης❞ κ.ά.
Αλλά και σε τοπωνύμια μπορεί να εμφανιστεί παρόμοιος αναβιβασμός, π.χ. η λίμνη ❝Υλίκη❞ προήλθε από το επίθετο ὑλική, η ❝Ξάνθη❞ από το ξανθή κ.ά.
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν ορισμένα ονόματα που, ενώ ανέβασαν τον τόνο τους, επανήλθαν αργότερα στον αρχικό τονισμό τού επιθέτου. Έτσι:● το ελληνιστικό Ἀγάθη (< ἀγαθή) έγινε πάλι ❝Αγαθή❞,
● το μεσαιωνικό Ἅγνη (< ἁγνή) έγινε ❝Αγνή❞ και
● το ήδη αρχαίο Ξάνθη έγινε ❝Ξανθή❞.
● Ομοίως, το ελληνιστικό Ζώη (από το αρχαίο ζωή) έγινε πάλι ❝Ζωή❞ (ωστόσο, ήδη αρχαίο είναι το σπανιότερο σήμερα αρσενικό όνομα ❝Ζώης❞, πβ. και ❝Πολυζώης❞).
Τέλος, στις πολύ σπάνιες περιπτώσεις που παρατηρείται όχι αναβιβασμός αλλά καταβιβασμός τού τόνου μπορούν να συγκαταλεχθούν δύο γνωστά ονόματα:● η ❝Αικατερίνη ❞(απαντά τον 9ο αιώνα με τη γραφή Ἑκατερίνη), πιθανότατα από το ανδρικό κύριο όνομα Ἑκατερός, που είναι η αρχαία αντωνυμία ἑκάτερος «καθένας από τους δύο», και
● ο ❝Αρίστος❞ (μεσαιωνικό όνομα), που προήλθε από το αρχαίο επίθετο “ἄριστος”.
______
από Γ. #Μπαμπινιώτη, Λεξικό Κυρίων Ονομάτων, bit.ly/3z9gwF8 [ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ, 41. Κύρια ονόματα που προέκυψαν με αναβιβασμό τού τόνου]🙠 ❝Ένα ταξίδι στη συναρπαστική ιστορία των ονομάτων❞