Η ΦΡΑΣΗ είναι ελληνιστική και απηχεί μια ιδιαίτερα διαδεδομένη αρχαία αντίληψη: ότι ο κύκνος τραγουδά με γλυκιά φωνή, όταν προαισθανθεί τον θάνατό του.
Παραθέτουμε κάποιες αρχαίες και μερικές νεότερες σχετικές μαρτυρίες για το τελευταίο άσμα του κύκνου, αφήνοντας για το τέλος την, ομολογουμένως, πιο ποιητική.
[Αἰσχύλου, Ἀγαμ., 1444-1446]❝ὁ μὲν γὰρ οὕτως͵ ἡ δέ τοι κύκνου δίκην
τὸν ὕστατον μέλψασα θανάσιμον γόον
κεῖται❞
[Ἀριστοτέλους, Ἱστ. Ζῷων, 615b]❝Ὠιδικοὶ δέ [οἱ κύκνοι] καὶ περὶ τὰς τελευτὰς μάλιστα
ᾄδουσιν·ἀναπέτονται γὰρ καὶ εἰς τὸ πέλαγος͵καί τινες ἤδη
πλέοντες παρὰ τὴν Λιβύην περιέτυχον ἐν τῇ θαλάττῃ πολλοῖς
ᾄδουσι φωνῇ γοώδει͵καὶ τούτων ἑώρων ἀποθνήσκοντας
ἐνίους❞
[Εὐριπίδου, Ἡρακλ. 691-694]❝παιᾶνας δ΄ ἐπὶ σοῖς μελάθροις
κύκνος ὣς γέρων ἀοιδὸς
πολιᾶν ἐκ γενύων
κελαδήσω❞
[Πολυβίου, Ἱστ. 30,4,7]❝ὅτε δὴ κατὰ τὴν παροιμίαν τὸ κύκνειον ἐξηχήσαντες ἔλαβον
ἀποκρίσεις τοιαύτας […] ❞
[Γρηγορίου Παροιμιογράφου, Παροιμίαι]❝<Κύκνειον ᾆσμα:> ἐπὶ τῶν ἐγγὺς θανάτῳ ὄντων· οἱ γὰρ
κύκνοι θνήσκοντες ᾄδουσιν ❞
~ ~ ~ ~
Η πιο ενδιαφέρουσα αναφορά στο τελευταίο άσμα του κύκνου είναι αυτή που παραθέτουμε στην εικόνα. Την αναφέρει ο Πλάτωνας στον Φαίδωνα (84.e.3-b.4) ουσιαστικά διαψεύδοντας τη διαδεδομένη αντίληψη ότι οι κύκνοι τραγουδούν θρηνητικά: Όχι, λέει ο Σωκράτης, από χαρά τραγουδούν, κι αυτό επειδή πρόκειται να πάνε κοντά στον θεό «οὗπερ εἰσὶ θεράποντες»…
[μετάφραση Ευ. Παπανούτσου]:❝ Καθώς φαίνεται, θα σας δίδω την εντύπωσιν ότι εις την μαντικήν είμαι χειρότερος από τους κύκνους, οι οποίοι, όταν αισθάνωνται ότι πλησιάζει το τέλος των, τραγουδούν βέβαια και προηγουμένως, αλλά τότε είναι πια που τραγουδούν πολύ και περίφημα, επειδή αισθάνονται χαράν, διότι πρόκειται να υπάγουν κοντά εις τον θεόν, του οποίου είναι θεράποντες.
Αλλά οι άνθρωποι, με τον φόβον που έχουν του θανάτου, συκοφαντούν ακόμη και τους κύκνους και λέγουν ότι από την λύπην των τραγουδούν, θρηνούντες διά τον θάνατόν των, χωρίς να συλλογίζωνται ότι κανένα όρνεον δεν τραγουδεί όταν πεινά ή κρυώνη ή αισθάνεται καμμίαν άλλην λύπην, ούτε αυτή ακόμη η αηδών και η χελιδών και ο αγριοπετεινός, που κατά την παράδοσιν τραγουδούν από λύπην και είναι θρήνος το τραγούδι των.
Μόλα ταύτα ούτε αυτά μου φαίνεται, ότι τραγουδούν από λύπην ούτε οι κύκνοι, άλλ’ έχω την γνώμην ότι αυτοί, ως πτηνά του Απόλλωνος, έχουν μαντικήν ικανότητα και επειδή γνωρίζουν από πριν τα αγαθά που τους περιμένουν εις τον Άδην, τραγουδούν και διασκεδάζουν την ημέραν εκείνην πολύ περισσότερον παρ’ όσον προηγουμένως εις την ζωήν των»….❞
ΠΗΓΗ ΚΕΝΤΡΟ ΛΕΞΙΚΟΛΟΓΙΑΣ