Για λίγες ημέρες κάθε Αύγουστο, η ελληνική γλώσσα ξανακούγεται δυνατά στα χωριά της Ίμβρου. Οι εκκλησιαστικές καμπάνες χτυπούν, οι οικογένειες επιστρέφουν στα πατρικά τους και ο Δεκαπενταύγουστος μετατρέπεται σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια θρησκευτική γιορτή: σε μια ετήσια επανασύνδεση με την πατρίδα.
Όταν, όμως, τελειώνει το καλοκαίρι, επιστρέφει και το δύσκολο ερώτημα: Μπορεί η ιστορική ελληνική κοινότητα του νησιού να επιβιώσει και να περάσει στην επόμενη γενιά;
Ρεπορτάζ της Buse Keskin για το Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων (AFP), το οποίο δημοσιεύθηκε στο Euronews, καταγράφει τις μαρτυρίες Ρωμιών που έφυγαν, ανθρώπων που επέστρεψαν και κατοίκων που βλέπουν το ελληνικό παρελθόν της Ίμβρου και της Τενέδου να μετατρέπεται σε τουριστικό προϊόν, την ώρα που οι κοινότητες που το δημιούργησαν λιγοστεύουν.
Τα νησιά που εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή
Με τη Συνθήκη της Λοζάνης του 1923, οι ελληνικοί πληθυσμοί της Ίμβρου, της Τενέδου και της Κωνσταντινούπολης εξαιρέθηκαν από την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας. Αντίστοιχη εξαίρεση ίσχυσε για τους μουσουλμάνους της Δυτικής Θράκης.
Οι Έλληνες αποτελούσαν τότε την πλειονότητα του πληθυσμού της Ίμβρου. Επί δεκαετίες, όμως, οι διοικητικές αποφάσεις της Άγκυρας, η πίεση στις μειονοτικές δομές και η ελληνοτουρκική ένταση αποδυνάμωναν σταδιακά την κοινότητα.
Καθοριστική υπήρξε η χρονιά του 1964. Ενώ η κρίση στην Κύπρο κλιμακωνόταν, οι τουρκικές Αρχές έκλεισαν τα ελληνικά σχολεία του νησιού και δημιούργησαν ανοιχτές αγροτικές φυλακές σε απαλλοτριωμένη γη κοντά στο Σχοινούδι, το μεγαλύτερο τότε ελληνικό χωριό της Ίμβρου.
Η παρουσία των κρατουμένων, αλλά και περιστατικά κλοπών και βίας, δημιούργησαν κλίμα φόβου στις ελληνικές οικογένειες. Η έξοδος επιταχύνθηκε μετά το 1974 και την τουρκική εισβολή στην Κύπρο.
«Ακόμη νιώθω ότι εδώ είναι το σπίτι μου»
Ο 77χρονος Ντίνος Χαϊμάντος έφυγε από την Ίμβρο σε ηλικία 13 ετών. Αρχικά εγκαταστάθηκε στην Κωνσταντινούπολη και πέντε χρόνια αργότερα βρέθηκε στο Σίδνεϊ της Αυστραλίας.
Παρότι πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του μακριά από το νησί, ο δεσμός του με τον γενέθλιο τόπο δεν κόπηκε ποτέ. Επιστρέφοντας στην Ίμβρο, αναγνωρίζει ακόμη τους δρόμους, τους ανθρώπους και έναν τρόπο ζωής που θυμάται από την παιδική του ηλικία.
Το ίδιο σύνθετη είναι η μνήμη του βοσκού Γιώργη Μπάκη, συγγενής του οποίου δολοφονήθηκε εκείνη την περίοδο. Ο επιχειρηματίας Χρήστος Βογιατζής, από την πλευρά του, διαχωρίζει τις σχέσεις μεταξύ των απλών κατοίκων από τις πολιτικές που εφαρμόστηκαν σε βάρος της ελληνικής κοινότητας.
Οι μαρτυρίες τους δείχνουν ότι η έξοδος δεν υπήρξε αποτέλεσμα μιας φυσικής δημογραφικής μεταβολής. Ήταν η κατάληξη ενός περιβάλλοντος ανασφάλειας, στο οποίο οι ελληνικές οικογένειες ένιωσαν ότι δεν είχαν πλέον μέλλον στον τόπο τους.
Το σχολείο ξανάνοιξε – Οι Ρωμιοί άρχισαν να επιστρέφουν
Η εικόνα άρχισε να αλλάζει το 2013, όταν, με την ενθάρρυνση και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, επαναλειτούργησε ελληνικό σχολείο στην Ίμβρο.
Ο 52χρονος τραγουδιστής Στέλιος Μπερμπέρης, ο οποίος γεννήθηκε στο νησί και επέστρεψε πριν από πέντε χρόνια για να εγκατασταθεί μόνιμα, υποστηρίζει ότι έκτοτε περίπου 600 Έλληνες έχουν επιστρέψει. Η εκτίμηση ανήκει στον ίδιο και αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν συγκριθεί με το 2005, όταν στην Ίμβρο είχαν απομείνει λιγότεροι από 70 Έλληνες.
Ο Μπερμπέρης και η σύζυγός του Πελίν διατηρούν μια πέτρινη ταβέρνα στους Αγίους Θεοδώρους, το γενέθλιο χωριό του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου. Εκεί τραγουδούν ελληνικά και τουρκικά, με τα ρεμπέτικα για την ξενιτιά, τις χαμένες πατρίδες και τον ανεκπλήρωτο έρωτα να βρίσκονται στο επίκεντρο.
Παρά τις ενδείξεις αναγέννησης, η ελληνική κοινότητα παραμένει μικρή μπροστά στους περίπου 7.000 μόνιμους κατοίκους του νησιού. Το καλοκαίρι, όταν κορυφώνεται η τουριστική κίνηση, ο συνολικός πληθυσμός μπορεί να φτάσει τις 30.000.
Ο ίδιος ο Μπερμπέρης συμπυκνώνει την αγωνία του σε τέσσερις λέξεις: «Ο πολιτισμός μας σβήνει».
Τα σπίτια ακριβαίνουν, οι δεσμοί εξασθενούν
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στον αριθμό των μόνιμων κατοίκων. Για αρκετούς απογόνους των Ιμβρίων, ο συναισθηματικός δεσμός με το νησί δεν είναι πλέον τόσο ισχυρός όσο για τους γονείς και τους παππούδες τους.
Ο Βογιατζής διαπιστώνει ότι τα παιδιά του δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα να κληρονομήσουν το οικογενειακό σπίτι. Την ίδια στιγμή, οι τιμές των παλιών πέτρινων σπιτιών έχουν εκτοξευθεί, καθώς αυξάνεται το ενδιαφέρον αγοραστών από την Τουρκία.
Το Σχοινούδι αποτελεί ίσως την πιο δυνατή εικόνα αυτής της αντίφασης. Κάποτε ήταν το πλουσιότερο χωριό της Ίμβρου. Σήμερα, μεγάλο μέρος του παραμένει ερειπωμένο, με εγκαταλελειμμένα σπίτια να θυμίζουν την κοινότητα που έζησε και δημιούργησε εκεί επί αιώνες.
Στην Τένεδο έχουν απομείνει περίπου 15 Έλληνες
Ακόμη πιο δύσκολη είναι η κατάσταση στη γειτονική Τένεδο. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του AFP, στο νησί έχουν απομείνει μόλις περίπου 15 Έλληνες, όλοι ηλικιωμένοι.
Ο Χακάν Γκιουρουνέι, ο οποίος εγκαταστάθηκε στην Τένεδο από την Κωνσταντινούπολη τη δεκαετία του 1980, δημιούργησε ένα μικρό ιδιωτικό μουσείο για να διασώσει τη μνήμη του τόπου. Στη συλλογή του περιλαμβάνονται παλιά περιτυλίγματα γλυκών, χειροποίητες δαντέλες, προσευχητάρια και καρτ ποστάλ από την εκστρατεία των Δαρδανελίων.
Η παρατήρησή του για τα ελληνικά τραγούδια που ακούγονται πλέον στα εστιατόρια της Τενέδου, ενώ οι Έλληνες κάτοικοι έχουν σχεδόν εξαφανιστεί, συμπυκνώνει μια οδυνηρή αντίφαση: η ελληνική πολιτιστική κληρονομιά παραμένει ελκυστική, αλλά η κοινότητα που τη δημιούργησε κινδυνεύει να χαθεί.
Η ιστορία της Ίμβρου και της Τενέδου δεν είναι μόνο μια ιστορία διωγμού ούτε μόνο ένα αφήγημα επιστροφής. Είναι μια ανοιχτή μάχη ανάμεσα στη μνήμη και τη λήθη, στην αναγέννηση και τη δημογραφική φθορά – και κυρίως μια μάχη για το εάν η ελληνική παρουσία θα παραμείνει ζωντανή και στις επόμενες γενιές.