της Ειρήνης Αρτέμη
Η εκκλησιαστική παράδοση δεν αντιμετωπίζει την αναδοχή ως απλή λειτουργική πράξη ή ως κοινωνικό έθιμο, αλλά ως θεσμό με βαθιά εκκλησιολογική και κανονική θεμελίωση. Η σημασία του αναδόχου απορρέει από την ίδια τη θεολογία του Βαπτίσματος, καθώς η είσοδος του ανθρώπου στο Σώμα του Χριστού συνεπάγεται την ανάληψη ευθύνης από ολόκληρη την εκκλησιαστική κοινότητα για τη διαρκή πνευματική του καλλιέργεια. Μέσα στο πλαίσιο αυτό, η κανονική παράδοση προσδιόρισε με σαφήνεια τόσο τις προϋποθέσεις όσο και τις υποχρεώσεις του αναδόχου, προκειμένου να διαφυλαχθεί η ιερότητα του Μυστηρίου και η αυθεντικότητα της πνευματικής πατρότητας.
Ήδη από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, όταν το Βάπτισμα τελούνταν κυρίως σε ενήλικες κατηχουμένους, η Εκκλησία απαιτούσε την παρουσία προσώπων που θα μαρτυρούσαν την ειλικρινή μετάνοια και την ορθότητα της πίστεως των υποψηφίων. Οι μάρτυρες αυτοί, οι οποίοι εξελίχθηκαν αργότερα στον θεσμό του αναδόχου, δεν είχαν απλώς διαπιστωτικό ρόλο, αλλά αποτελούσαν εγγυητές της εκκλησιαστικής εντάξεως του κατηχουμένου. Με την επικράτηση του νηπιοβαπτισμού, ο θεσμός απέκτησε ακόμη βαθύτερη σημασία, καθώς ο ανάδοχος ανέλαβε να ομολογεί την πίστη εκ μέρους του νηπίου και να εγγυάται την ανατροφή του σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση.
Η κανονική κατοχύρωση της πνευματικής αυτής σχέσεως εκφράζεται με σαφήνεια στον 53ο Κανόνα της Πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου. Ο Κανόνας αναγνωρίζει ότι μεταξύ αναδόχου και αναδεκτού δημιουργείται πραγματική πνευματική συγγένεια, η οποία, ως καρπός της χάριτος του Βαπτίσματος, έχει ιδιαίτερη εκκλησιαστική βαρύτητα. Για τον λόγο αυτό θεσπίζεται κώλυμα γάμου μεταξύ αναδόχου και αναδεκτού, καθώς και μεταξύ του αναδόχου και της μητέρας του βαπτισθέντος, επειδή η πνευματική συγγένεια θεωρείται ισχυρότερη από τη φυσική συγγένεια. Η κανονική αυτή διάταξη δεν έχει απλώς νομικό χαρακτήρα. Αντιθέτως, αποτυπώνει τη θεολογική αντίληψη της Εκκλησίας ότι η χάρη του Αγίου Πνεύματος δημιουργεί νέες σχέσεις ζωής μέσα στο σώμα του Χριστού. Η αναδοχή, επομένως, δεν αποτελεί μία στιγμιαία συμμετοχή στη βάπτιση, αλλά εγκαινιάζει μία μόνιμη σχέση πνευματικής πατρότητας, η οποία συνοδεύει τον αναδεκτό σε ολόκληρη τη ζωή του.
Οι μεγάλοι ερμηνευτές των Ιερών Κανόνων, Ζωναράς, Βαλσαμών και Αριστηνός, ερμηνεύοντας τον 53ο Κανόνα, υπογραμμίζουν ότι η πνευματική συγγένεια απορρέει από την αναγέννηση του ανθρώπου «ἐξ ὕδατος καὶ Πνεύματος». Εφόσον ο ανάδοχος συμμετέχει ενεργά στην πνευματική γέννηση του βαπτιζομένου, καθίσταται πνευματικός πατέρας του. Η σχέση αυτή δεν είναι συμβολική ούτε μεταφορική, αλλά πραγματική εκκλησιαστική σχέση, η οποία συνεπάγεται συγκεκριμένες ευθύνες και αντίστοιχες κανονικές συνέπειες.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει στον θεσμό και ο άγιος Συμεών Αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονίκης. Στην ερμηνεία του της Θείας Λατρείας τονίζει ότι οι ανάδοχοι πρέπει να είναι άνθρωποι ευσεβείς, με ορθή πίστη και εκκλησιαστικό βίο, διότι αναλαμβάνουν να γίνουν «διδάσκαλοι σχεδὸν τῆς πίστεως». Η διατύπωση αυτή αναδεικνύει ότι η Εκκλησία δεν ενδιαφέρεται για την κοινωνική θέση ή τις προσωπικές σχέσεις του υποψηφίου αναδόχου, αλλά για την πνευματική του κατάσταση και την ικανότητά του να καθοδηγήσει τον νεοφώτιστο στην εκκλησιαστική ζωή.
Την ίδια αντίληψη συναντούμε και στην πατερική γραμματεία. Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος χαρακτηρίζει τους αναδόχους «πνευματικούς πατέρες» και τους καλεί να φροντίζουν για τα πνευματικά τους τέκνα με ακόμη μεγαλύτερη επιμέλεια από εκείνη που επιδεικνύουν οι φυσικοί γονείς. Αντίστοιχα, ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, ερμηνεύοντας την κανονική παράδοση στο «Πηδάλιον», επισημαίνει ότι η αποδοχή της αναδοχής συνεπάγεται σοβαρή ευθύνη ενώπιον του Θεού, επειδή ο ανάδοχος δεσμεύεται να συμβάλει ενεργά στη σωτηρία του αναδεκτού.
Η εκκλησιαστική αυτή διδασκαλία εξηγεί γιατί η Ορθόδοξη Εκκλησία θέτει συγκεκριμένες προϋποθέσεις για την ανάληψη της αναδοχής. Ο ανάδοχος οφείλει να είναι βαπτισμένο και χρισμένο μέλος της Ορθόδοξης Εκκλησίας, να βρίσκεται σε πλήρη εκκλησιαστική κοινωνία μαζί της, να συμμετέχει στη μυστηριακή της ζωή και να διάγει βίο σύμφωνο με το Ευαγγέλιο. Πρόσωπα που βρίσκονται εκτός εκκλησιαστικής κοινωνίας ή ζουν κατά τρόπο αντίθετο προς την κανονική τάξη της Εκκλησίας δεν μπορούν να αναλάβουν τη διακονία της πνευματικής πατρότητας, διότι δεν είναι δυνατόν να οδηγήσουν άλλον στην εκκλησιαστική ζωή όταν οι ίδιοι απέχουν από αυτήν.
Στη σύγχρονη εκκλησιαστική πράξη, οι αποφάσεις των κατά τόπους Ορθοδόξων Εκκλησιών διατηρούν αμετάβλητες τις βασικές αυτές αρχές. Παρά τις διαφοροποιήσεις που ενδέχεται να υπάρχουν σε επιμέρους ποιμαντικά ζητήματα, παραμένει σταθερή η απαίτηση ο ανάδοχος να είναι συνειδητό μέλος της Εκκλησίας, με ενεργό συμμετοχή στη λειτουργική και μυστηριακή της ζωή. Η προϋπόθεση αυτή δεν αποσκοπεί στον αποκλεισμό προσώπων, αλλά στην προστασία της ιερότητας του Μυστηρίου και στην εξασφάλιση της πνευματικής ωφέλειας του νεοφωτίστου.
Συνεπώς, η κανονική παράδοση δεν αντιλαμβάνεται την αναδοχή ως απλό θεσμό του εκκλησιαστικού δικαίου, αλλά ως έκφραση της ίδιας της εκκλησιολογικής αυτοσυνειδησίας της Εκκλησίας. Η πνευματική πατρότητα, η οποία γεννάται κατά το Βάπτισμα, αποτελεί διαρκή σχέση ζωής και ευθύνης. Ο ανάδοχος καλείται να καταστεί μάρτυρας της πίστεως, παιδαγωγός της εν Χριστώ ζωής και συνοδοιπόρος του αναδεκτού στην πορεία προς τη σωτηρία. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο θεσμός της αναδοχής αναδεικνύεται ως ζωντανή έκφραση της ενότητας, της αγάπης και της κοινής ευθύνης που χαρακτηρίζουν το σώμα της Εκκλησίας.
Συμπεράσματα
Από την παρούσα μελέτη καθίσταται σαφές ότι ο θεσμός του αναδόχου αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της θεολογίας του Ιερού Μυστηρίου του Βαπτίσματος και δεν μπορεί να ερμηνευθεί ανεξάρτητα από την εκκλησιολογική και σωτηριολογική του διάσταση. Η αναδοχή δεν συνιστά απλώς μία λειτουργική ή κοινωνική πρακτική, αλλά διακονία πνευματικής πατρότητας, η οποία θεμελιώνεται στην πίστη της Εκκλησίας και εκφράζει την ευθύνη της για την πνευματική ανατροφή του νεοφωτίστου. Η Αγία Γραφή, η πατερική διδασκαλία και η κανονική παράδοση συγκλίνουν στην ανάδειξη του αναδόχου ως προσώπου που αναλαμβάνει, με συνέπεια και εκκλησιαστική συνείδηση, να συνοδεύει τον αναδεκτό στην πορεία της εν Χριστῷ ζωής, αποτελώντας ζωντανό πρότυπο πίστεως, εκκλησιαστικού ήθους και μυστηριακής ζωής.
Η σύγχρονη πραγματικότητα, ωστόσο, καταδεικνύει την ανάγκη επαναπροσδιορισμού της εκκλησιαστικής συνείδησης γύρω από τον θεσμό της αναδοχής. Η επικράτηση κοινωνικών και εθιμικών κριτηρίων κατά την επιλογή του αναδόχου συχνά επισκιάζει το αυθεντικό θεολογικό περιεχόμενο του λειτουργήματός του και οδηγεί στην υποβάθμιση της πνευματικής του αποστολής. Για τον λόγο αυτό, η Εκκλησία καλείται να ενισχύσει την κατηχητική και ποιμαντική της μέριμνα, προετοιμάζοντας κατάλληλα τόσο τους γονείς όσο και τους υποψήφιους αναδόχους, ώστε να κατανοούν το μέγεθος της ευθύνης που αναλαμβάνουν. Μόνον όταν η αναδοχή βιώνεται ως αυθεντική έκφραση της εκκλησιαστικής κοινωνίας και της κοινής πορείας προς τη θέωση διαφυλάσσεται ο γνήσιος χαρακτήρας του Βαπτίσματος ως Μυστηρίου αναγέννησης, ενσωμάτωσης στο Σώμα του Χριστού και απαρχής της νέας ζωής εν Αγίῳ Πνεύματι.