Δρ. Ειρήνη Αρτέμη
Το κοινό ποτήριο
Ιδιαίτερη θέση στην ακολουθία του Μυστηρίου του Γάμου κατέχει το κοινό ποτήριο. Μετά την προσευχή «Πάτερ ἡμῶν» και την αντίστοιχη ευχή, ο ιερέας προσφέρει στους νεονύμφους να πιουν από το ίδιο ποτήριο, τρεις φορές ο καθένας. Η πράξη αυτή εκφράζει με παραστατικό τρόπο την είσοδό τους σε μια κοινή ζωή και την απόφασή τους να μοιράζονται πλέον την ίδια πορεία.
Το κοινό ποτήριο συμβολίζει τη συμμετοχή των συζύγων τόσο στις χαρές όσο και στις δυσκολίες του κοινού τους βίου. Από τη στιγμή της συζυγικής ενώσεως, οι εμπειρίες της ζωής δεν αντιμετωπίζονται πλέον ατομικά, αλλά μέσα στην προοπτική του κοινού «εμείς». Η χαρά του ενός γίνεται χαρά και του άλλου, όπως και η δοκιμασία, η θλίψη και ο πόνος καλούνται να αντιμετωπίζονται μέσα από την αλληλεγγύη και την αμοιβαία στήριξη.
Το στοιχείο αυτό έχει και βαθύτερη εκκλησιολογική και ευχαριστιακή διάσταση. Η χρήση του κοινού ποτηρίου συνδέεται ιστορικά με την αρχαιότερη παράδοση της Εκκλησίας, κατά την οποία η τέλεση του Γάμου είχε στενή σχέση με τη Θεία Ευχαριστία και την κοινή συμμετοχή των συζύγων στο εκκλησιαστικό σώμα. Για τον λόγο αυτό, το κοινό ποτήριο δεν πρέπει να νοείται ως απλό σύμβολο κοινωνικής συμβιώσεως, αλλά ως υπενθύμιση ότι η ενότητα των συζύγων βρίσκει το βαθύτερο νόημά της στην κοινή ζωή εν Χριστώ.
Στη σύγχρονη ακολουθία του Γάμου, το κοινό ποτήριο διατηρεί συμβολικά αυτή την προοπτική της κοινής πορείας και της ενότητας. Οι νεόνυμφοι καλούνται να υπερβούν τον ατομισμό και την αυτάρκεια και να οικοδομήσουν μια σχέση κοινωνίας, μέσα στην οποία η αγάπη δεν περιορίζεται στη συναισθηματική έλξη, αλλά εκφράζεται ως καθημερινή προσφορά και αμοιβαία ευθύνη.
Η πράξη αυτή μπορεί επίσης να ιδωθεί υπό το φως του θαύματος του γάμου στην Κανά της Γαλιλαίας, όπου η παρουσία του Χριστού ευλόγησε τη χαρά της ανθρώπινης συζυγικής ζωής. Η Κανά υπενθυμίζει ότι ο Χριστός δεν βρίσκεται έξω από την καθημερινή ζωή του ανθρώπου, αλλά εισέρχεται σε αυτήν και τη μεταμορφώνει με τη χάρη Του. Έτσι και στον χριστιανικό γάμο, η παρουσία του Χριστού καλείται να μεταβάλει την ανθρώπινη αγάπη σε σχέση κοινωνίας, θυσίας και αγιασμού.
Το ρύζι: ένα λαϊκό έθιμο ευφορίας και ευλογίας
Το ρύζι, με το οποίο οι καλεσμένοι συνηθίζουν να ραίνουν τους νεονύμφους μετά την τέλεση του Μυστηρίου, δεν αποτελεί λειτουργικό στοιχείο της ακολουθίας του Γάμου, αλλά λαϊκό έθιμο με συμβολισμούς που συνδέονται με τη ζωή, την ευφορία και την καρποφορία.
Η χρήση του ρυζιού εκφράζει την ευχή των παρευρισκομένων για μια ζωή γεμάτη πρόοδο, σταθερότητα και ευτυχία. Η λαϊκή παράδοση συνδέει συχνά το έθιμο με την επιθυμία να «ριζώσει» το νέο ζευγάρι και να δημιουργήσει έναν ευλογημένο και καρποφόρο οικογενειακό βίο.
Παρά τη συμβολική του αξία, το ρύζι δεν πρέπει να συγχέεται με τα λειτουργικά σύμβολα του Μυστηρίου. Η χρήση του ανήκει στον χώρο της λαϊκής παράδοσης και αποτελεί έκφραση της χαράς και των ευχών της κοινότητας προς τους νεονύμφους.
Τα κουφέτα: η γλυκύτητα και η δοκιμασία της κοινής ζωής
Τα κουφέτα αποτελούν χαρακτηριστικό στοιχείο της ελληνικής γαμήλιας παράδοσης. Το αμύγδαλο, καλυμμένο με ζάχαρη, έχει συνδεθεί συμβολικά με τη διπλή εμπειρία της ανθρώπινης ζωής: τη γλυκύτητα της χαράς αλλά και τη δυσκολία ή την πικρία που μπορεί να συνοδεύει τις δοκιμασίες.
Μέσα από αυτόν τον συμβολισμό, τα κουφέτα εκφράζουν την ευχή οι νεόνυμφοι να αντιμετωπίζουν ενωμένοι όλες τις πτυχές της κοινής τους πορείας. Η συζυγική ζωή δεν αποτελεί μια αδιάκοπη κατάσταση ευτυχίας, αλλά μια δυναμική πορεία, μέσα στην οποία η χαρά και η δοκιμασία, η ευκολία και η δυσκολία, καλούνται να βιώνονται από κοινού.
Στη λαϊκή παράδοση, το αμύγδαλο έχει επίσης συνδεθεί με την ευφορία και την ευχή για καρποφορία της οικογενειακής ζωής. Ο μονός αριθμός των κουφέτων ερμηνεύεται συμβολικά ως ένδειξη αδιαίρετης ενότητας, καθώς ο μονός αριθμός δεν διαιρείται ισομερώς σε δύο μέρη. Και αυτό, όμως, αποτελεί στοιχείο λαϊκού συμβολισμού και όχι επίσημη λειτουργική διδασκαλία της Εκκλησίας.
Η νυφική ανθοδέσμη: σύμβολο χαράς και λαϊκής παράδοσης
Η νυφική ανθοδέσμη αποτελεί κυρίως στοιχείο της νεότερης γαμήλιας παράδοσης και δεν ανήκει στα λειτουργικά αντικείμενα του Ορθόδοξου Μυστηρίου του Γάμου. Τα άνθη, λόγω της φυσικής ομορφιάς και της ευωδίας τους, συνδέθηκαν διαχρονικά με τη χαρά, τη νέα ζωή και την εορταστική διάσταση του γάμου.
Στη σύγχρονη παράδοση, η ανθοδέσμη έχει λάβει ιδιαίτερο συμβολικό χαρακτήρα και συνδέεται με τις ευχές για μια ευτυχισμένη και ανθισμένη κοινή ζωή. Το έθιμο της ρίψης της ανθοδέσμης στις ανύπαντρες φίλες της νύφης ανήκει στη λαϊκή και κοινωνική διάσταση της γαμήλιας εορτής και εκφράζει, με παιγνιώδη τρόπο, την ευχή για έναν μελλοντικό γάμο και για την επέκταση της χαράς της ημέρας και σε άλλα πρόσωπα.
Από θεολογική άποψη, είναι σημαντικό να διακρίνεται η ανθοδέσμη από τα λειτουργικά σύμβολα του Γάμου. Η ομορφιά των ανθέων μπορεί ασφαλώς να ιδωθεί ως υπενθύμιση της αγαθότητας και της ωραιότητας της θείας δημιουργίας, χωρίς όμως να της αποδίδεται ιδιαίτερο μυστηριακό περιεχόμενο.
Λειτουργία και παράδοση: δύο διαστάσεις της γαμήλιας εορτής
Ο Ορθόδοξος γάμος περιλαμβάνει στοιχεία με βαθύ λειτουργικό και θεολογικό περιεχόμενο, όπως τα στέφανα, το κοινό ποτήριο, η ένωση των νεονύμφων και η κυκλική πορεία γύρω από το τραπέζι. Παράλληλα, γύρω από το Μυστήριο αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια των αιώνων πολυάριθμα τοπικά και λαϊκά έθιμα, όπως το ρύζι, τα κουφέτα και η νυφική ανθοδέσμη.
Η διάκριση αυτή δεν μειώνει την αξία της λαϊκής παράδοσης. Αντίθετα, αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο η ανθρώπινη κοινότητα περιβάλλει το Μυστήριο με εκδηλώσεις χαράς, ευχές και σύμβολα. Ωστόσο, η θεολογική ερμηνεία του Γάμου πρέπει πάντοτε να στηρίζεται πρωτίστως στη λειτουργική πράξη και στην παράδοση της Εκκλησίας.
Έτσι, το κοινό ποτήριο υπενθυμίζει στους συζύγους την κοινή συμμετοχή σε ολόκληρη την πραγματικότητα της ζωής· το ρύζι εκφράζει τις ευχές της κοινότητας για ευφορία και σταθερότητα· τα κουφέτα συμβολίζουν, μέσα στη λαϊκή παράδοση, τη συνύπαρξη χαράς και δοκιμασίας· ενώ η ανθοδέσμη διατηρεί τον χαρακτήρα μιας εορταστικής έκφρασης χαράς και ευχών.
Όλα αυτά τα στοιχεία, όταν τοποθετούνται στη σωστή τους προοπτική, συνθέτουν το πολιτισμικό και εορταστικό πλαίσιο γύρω από το Μυστήριο, χωρίς να υποκαθιστούν την ουσία του: τη θεία ευλογία της ενώσεως δύο προσώπων, τα οποία καλούνται να πορευθούν μαζί «ἐν πίστει καὶ ὁμονοίᾳ καὶ ἀληθείᾳ καὶ ἀγάπῃ».