της Δρ. Ειρήνης Αρτέμη
Ο Ορθόδοξος Θρησκευτικός γάμος είναι ένα από τα επτά ιερά μυστήρια της Εκκλησίας και ενώνει το ζευγάρι με τη χάρη του Θεού. Εκτός από τη σημασία που έχει το ίδιο μυστήριο, υπάρχουν κάποια σύμβολα και συμβολισμοί που κυριαρχούν κατά την τέλεση του μυστηρίου.
Σύμβολα του Ορθόδοξου Χριστιανικού Γάμου αποτελούν οι βέρες, το νυφικό, τα στέφανα, ο χορός του Ησαΐα, το κοινό ποτήριο με το κόκκινο κρασί, οι λαμπάδες, το σμίξιμο των δεξιών χεριών του ζευγαριού, η είσοδος του ζευγαριού στον Ναό με τη νύφη να είναι στην αριστερά πλευρά του γαμπρού, οι μπομπονιέρες, το ρύζι.
Α. Τα Δακτυλίδια του Γάμου: Θεολογική Θεώρηση του Συμβόλου της Αιώνιας Διαθήκης
Η ακολουθία του μυστηρίου του γάμου στην Ορθόδοξη Εκκλησία έχει μέσα της πάρα πολλές συμβολικές πράξεις. Ανάμεσά τους, ξεχωριστή θέση παίρνει η ανταλλαγή και το φόρεμα των δαχτυλιδιών. Το δαχτυλίδι δεν είναι απλό αντικείμενο, αλλά κρύβει μέσα του βαθιά θεολογικά νοήματα, που πάνε πέρα από μια κοινωνική συνήθεια ή απλώς την ομορφιά του. Αυτό το κείμενο επιχειρεί να δείξει το πολύπλευρο συμβολικό περιεχόμενο των βερών μέσα στην Ορθόδοξη παράδοση και μέσα από τη διδασκαλία της Αγίας Γραφής.
Πρώτα και πιο βασικά, το δαχτυλίδι μας παραπέμπει στην Παραβολή του Ασώτου Υιού (Λουκά 15:11-32). Σύμφωνα με την παραβολή, ο καλός πατέρας, όταν δέχεται πίσω τον μετανοημένο μικρότερο γιο του, του δίνει, εκτός από ρούχα και παπούτσια, και ένα δαχτυλίδι. Αυτό το δαχτυλίδι, σύμφωνα με την ερμηνεία των Πατέρων της Εκκλησίας, σημαίνει την υιοθεσία, το αξίωμα και την επιστροφή του γιου στην τιμή του πατρικού σπιτιού.
Με τον ίδιο τρόπο, στο μυστήριο του γάμου, τα δαχτυλίδια δίνονται στο ζευγάρι που παντρεύεται, για να δείξουν την υιοθεσία τους από τον Χριστό και τη συμμετοχή τους στην κληρονομιά Του. Ο γάμος, ως μυστήριο της Εκκλησίας, κάνει τους συζύγους “βασίλειο ιεράτευμα”, τους καλεί δηλαδή να υπηρετούν ο ένας τον άλλον και τον διπλανό τους. Η εξουσία που συμβολίζει το δαχτυλίδι δεν είναι κοσμική εξουσία, αλλά πνευματική διακονία, που μοιάζει με την ταπεινή αγάπη του Νυμφίου Χριστού.
Το σχήμα του κύκλου που έχουν οι βέρες είναι το πιο γνωστό σύμβολο της αιωνιότητας. Αφού δεν έχει αρχή και τέλος, ο κύκλος μας θυμίζει την άπειρη και ανεξήγητη φύση του Θεού, όπως λέει ο ψαλμωδός: “Εξ αιώνος και έως αιώνος Συ ει” (Ψαλμ. 89:2). Η αγάπη του ζευγαριού, καθώς είναι φτιαγμένη “κατ’ εικόνα” της αγάπης του Θεού, προορίζεται να ξεπερνά τα όρια της πρόσκαιρης ζωής και να παίρνει μέρος στην αιώνια ζωή της Βασιλείας. Ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης λέει ότι το στρογγυλό σχήμα του δαχτυλιδιού θυμίζει την ατέλειωτη πορεία της ψυχής προς τον Θεό, μια πορεία χωρίς τέλος. Έτσι, η βέρα δείχνει ότι ο έρωτας των συζύγων δεν πρέπει να γίνεται ρουτίνα και να σταματάει, αλλά να ανανεώνεται συνέχεια μέσα στη δύναμη της Θείας Χάριτος.
Η Εκκλησία, όπως λέει και ο άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, “δεν πρέπει να κοιτάμε μόνο τα σωματικά, αλλά και τα πνευματικά νοήματα των συμβόλων”. Στην Ανατολική Ορθόδοξη παράδοση, το φόρεμα της βέρας στο δεξί χέρι έχει άλλη μια σημασία. Το δεξί χέρι συμβολίζει τη δύναμη, τη δικαιοσύνη και την ευλογία (Ψαλμ. 16:8, 108:6). Ο γαμπρός και η νύφη, φορώντας τις βέρες στο δεξί τους χέρι, φανερώνουν ότι η ένωσή τους είναι καρπός ευλογίας από τον Θεό και ότι η αγάπη τους στηρίζεται στον “βραχίονα του Υψίστου”.
Κατά τη διάρκεια της ακολουθίας του μυστηρίου του γάμου, τα δαχτυλίδια ευλογούνται τρεις φορές (συμβολίζοντας τα τρία πρόσωπα της Αγίας Τριάδας) και αλλάζουν τρεις φορές ανάμεσα στο ζευγάρι από τον κουμπάρο. Αυτή η εναλλαγή δεν είναι μια απλή τυπική κίνηση, αλλά είναι μια δογματική διδασκαλία για την ισότητα των δύο φύλων μέσα στο γάμο. Κανένας από τους δύο δεν κυριαρχεί ή υποτάσσεται με καταπιεστικό τρόπο, αλλά γίνονται ο ένας διάκονος του άλλου. Εδώ βρίσκει το νόημά της η έννοια της “αμοιβαίας υποταγής”, για την οποία μιλάει ο απόστολος Παύλος (Εφεσίους 5:21: “Υποτασσόμενοι αλλήλοις εν φόβω Χριστού”). Η εναλλαγή των δαχτυλιδιών δείχνει την αμοιβαία προσφορά και την απόλυτη, χωρίς όρους, αποδοχή, που είναι το θεμέλιο της χριστιανικής οικογένειας.
Στα πρώτα χρόνια της Εκκλησίας, οι βέρες ήταν φτιαγμένες από ασήμι, ένα υλικό που συμβόλιζε την αγνότητα. Αργότερα, επικράτησε η χρήση του χρυσού, που μας παραπέμπει στην “βασιλική ιεροσύνη” και τη λαμπρότητα της Θείας Χάριτος, χωρίς βέβαια να αλλάζει την ουσία του συμβόλου. Η ακολουθία του αρραβώνα, που λεγόταν και “δακτυλοθέσιο”, στα πρώτα χριστιανικά χρόνια γινόταν μήνες ή και χρόνια πριν από το γάμο, αλλά ήταν πάντα δεμένη οργανικά με το μυστήριο. Το γεγονός ότι και οι δύο αυτές τελετές γίνονται πια μαζί, στην ίδια λειτουργική τάξη, δείχνει την ενότητα του γάμου σαν έναν αξεδιάλυτο δεσμό.
Εν κατακλείδι, τα δαχτυλίδια του γάμου είναι, μέσα στην Ορθόδοξη παράδοση, κάτι πολύ περισσότερο από απλά στολίδια. Είναι σύμβολα υιοθεσίας, εξουσίας που γίνεται διακονία, αιωνιότητας, ευλογίας και αμοιβαίας προσφοράς. Μέσα από αυτά, οι σύζυγοι μπαίνουν στη δυναμική σχέση της Αγίας Τριάδας και καλούνται να γίνουν μια “οίκος εκκλησία”, να δείχνουν δηλαδή με τη ζωή τους την αγάπη του Νυμφίου Χριστού προς την Εκκλησία. Όπως ο κύκλος δεν έχει αρχή και τέλος, έτσι και ο χριστιανικός γάμος προορίζεται να ξεπερνά τη φθορά του χρόνου και να παίρνει μέρος στο αιώνιο τραπέζι της Βασιλείας.