Λίγες μέρες πριν από την κυκλοφορία της ταινίας Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν, μια ομάδα κλασικιστών και επιστημόνων αποκαλύπτει την ακριβή τοποθεσία της Ιθάκης του Έλληνα ποιητή και διαπιστώνει ότι δεν είναι καν νησί.
Για αιώνες, οι ιστορικοί και οι κλασικιστές σπάνια αμφισβήτησαν την άποψη ότι το βασίλειο της Ιθάκης, το επίκεντρο της Οδύσσειας του Ομήρου, ήταν το σημερινό ελληνικό νησί της Ιθάκης.
Ωστόσο, έρευνα που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο κλασικό περιοδικό «Antigone» υποστηρίζει ότι η πραγματική τοποθεσία είναι η δυτική χερσόνησος της Κεφαλονιάς, γνωστή σήμερα ως Παλική.
24 ραψωδίες
Το επικό ποίημα του Ομήρου, Οδύσσεια, που αποτελείται από 24 ραψωδίες, ακολουθεί τον Έλληνα βασιλιά Οδυσσέα στο δεκαετές ταξίδι του προς την πατρίδα, προκειμένου να ανακτήσει το βασίλειό του μετά τον Τρωικό Πόλεμο, κατά τη διάρκεια του οποίου συναντά έναν ανθρωποφάγο Κύκλωπα, τη μάγισσα Κίρκη και τον θεό της θάλασσας Ποσειδώνα.
25 χρόνια
Η πορεία προς τη δημοσίευση αυτής της νέας έρευνας έχει τις δικές της επικές διαστάσεις. Ξεκίνησε πριν από 25 χρόνια, όταν ένας επιχειρηματίας ονόματι Ρόμπερτ Μπίτλστοουν παρευρέθηκε σε μια εκδήλωση πρόσληψης στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ για την εταιρεία συμβούλων χρηματοοικονομικής διαχείρισης που διευθύνει, τη Metapraxis.
«Κάποια τρελή ιδέα»
Σε ένα δείπνο που ακολούθησε, ο Μπίτλστοουν, ο οποίος σπούδασε οικονομικά στο Κέιμπριτζ και ήταν λάτρης του Ομήρου, βρέθηκε τυχαία να κάθεται δίπλα στον μελετητή καθηγητή Τζέιμς Ντιγκλ, ο οποίος σήμερα είναι 82 ετών και είναι ομότιμος καθηγητής Ελληνικών και Λατινικών στο Κέιμπριτζ.
Ένα χρόνο αργότερα, ο Μπίτλστοουν επικοινώνησε με τον Ντιγκλ και του είπε ότι ήθελε να του παρουσιάσει μια γεωγραφική υπόθεση σχετικά με τον Όμηρο. Ο Ντιγκλ είχε επιφυλάξεις.
«Σκέφτηκα: “Θεέ μου, αυτό θα είναι κάποια τρελή ιδέα”» είπε. Όμως, καθώς ο Μπίτλστοουν είχε διατελέσει πρόεδρος της κλασικής εταιρείας του Κουίνς Κόλετζ, ο Ντιγκλ ένιωσε ότι ήταν υποχρεωμένος να δεχτεί.
O Μπίτλστοουν διατύπωσε τη θεωρία ότι κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, γύρω στο 1200 π.Χ. -την εποχή του Τρωικού Πολέμου- η Παλική ήταν χωρισμένη από την υπόλοιπη Κεφαλονιά από ένα θαλάσσιο κανάλι
Πού βρισκόταν η Ιθάκη; / The Times και The Sunday Times
«Να το διερευνήσουμε»
Έτσι, ο Μπίτλστοουν πέρασε ένα απόγευμα και ένα βράδυ στο δωμάτιο του Ντιγκλ στο κολέγιο, παρουσιάζοντας τη θεωρία του. Μέχρι τα μεσάνυχτα, ο Ντιγκλ δεν είχε πειστεί, ζήτησε να το σκεφτεί μια νύχτα.
«Την επόμενη μέρα το πρωί, του έστειλα ένα μέιλ για να του πω: “Το σκέφτηκα μια νύχτα και είναι απολύτως ευφυές και πρέπει να το διερευνήσουμε”».
Νησί ή χερσόνησος;
Ο Μπίτλστοουν είχε παρατηρήσει ότι οι εξαιρετικά λεπτομερείς γεωγραφικές περιγραφές του Ομήρου στην Οδύσσεια δεν μπορούσαν να ταυτιστούν με τη σύγχρονη Ιθάκη.
Για παράδειγμα, ο Όμηρος αναφέρει ότι η Ιθάκη ήταν το πιο δυτικό από τα τρία νησιά και το πιο απομακρυσμένο προς τη θάλασσα. Η σύγχρονη Ιθάκη είναι η πιο κοντινή στην ηπειρωτική Ελλάδα και η πιο ανατολική.
Ο Μπίτλστοουν υποστήριξε ότι η χερσόνησος της Παλικής, στο γειτονικό νησί της Κεφαλονιάς, ταίριαζε απόλυτα με τις περιγραφές του Ομήρου. Βλέπει προς τη θάλασσα, είναι η πιο δυτική και έχει χαμηλό υψόμετρο.
Υπήρχε μόνο ένα πρόβλημα: η Παλική είναι χερσόνησος, ενώ όλοι «ήξεραν» ότι η Ιθάκη ήταν νησί.
Το θαλάσσιο κανάλι
Για να το λύσει αυτό, ο Μπίτλστοουν διατύπωσε τη θεωρία ότι κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, γύρω στο 1200 π.Χ. -την εποχή του Τρωικού Πολέμου- η Παλική ήταν χωρισμένη από την υπόλοιπη Κεφαλονιά από ένα θαλάσσιο κανάλι.
Επειδή η Κεφαλονιά βρίσκεται ακριβώς πάνω από δύο τεκτονικές πλάκες, ο Μπίτλστοουν συμπέρανε ότι τεράστιες κατολισθήσεις βράχων που προκλήθηκαν από σεισμούς είχαν τελικά γεμίσει το κανάλι, μετατρέποντας το νησί σε χερσόνησο.
O Καθηγητής Τζέιμς Ντίγκλ / SIR CAM
«Δεν είμαι τρελός»
Στη συνέχεια, ο Μπίτλστοουν προσέγγισε τον καθηγητή Τζον Άντερχιλ, έναν γεωεπιστήμονα. Ο Άντερχιλ είπε: «Ο Ρόμπερτ μου τηλεφώνησε και ξεκίνησε τη συζήτηση λέγοντας: “Δεν είμαι τρελός”, και όταν ακούς κάτι τέτοιο σκέφτεσαι: “Ω, Θεέ μου…” Είχε βρει τη διδακτορική μου διατριβή, που αφορούσε τη γεωλογία της δυτικής Ελλάδας, μέσω του Google και με ενημέρωσε για το έργο».
Μεταξύ Παλικής και Κεφαλονιάς
Το 2005, οι Μπίτλστοουν, Ντιγκλ και Άντερχιλ δημοσίευσαν αυτή την ιδέα σε ένα βιβλίο με τίτλο «Odysseus Unbound». Στη συνέχεια, κατά τις επόμενες δύο δεκαετίες, ερευνητές των γεωεπιστημών υπό την ηγεσία του Άντερχιλ -ο οποίος σήμερα είναι διευθυντής του διεπιστημονικού Κέντρου Ενεργειακής Μετάβασης στο Πανεπιστήμιο του Αμπερντίν- διερεύνησαν τον ισθμό μεταξύ Παλικής και Κεφαλονιάς.
Η ανακάλυψη
Ο Μπίτλστοουν και ο Άντερχιλ συνήψαν σύμβαση με την ολλανδική γεωλογική και μηχανική εταιρεία Fugro, ύψους άνω του 1 εκατομμυρίου ευρώ, για να ελέγξουν την υπόθεση γύρω στο 2007.
Όμως, όταν ολοκληρώθηκε η επιστημονική έρευνα, τα δεδομένα αποκάλυψαν ότι, ενώ ενδέχεται να υπήρχε θαλάσσιο κανάλι πριν από 400.000 χρόνια, το 1200 π.Χ. δεν υπήρχε κανένα θαλάσσιο κανάλι.
«Έψαξα για στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η Ιθάκη του Ομήρου ήταν νησί και το εκπληκτικό είναι ότι δεν υπάρχει κανένα απολύτως στοιχείο. Ο Όμηρος δεν περιγράφει ποτέ την Ιθάκη ως νησί. Τώρα, κανείς δεν το είχε σκεφτεί αυτό πριν»
Odysseus Unbound
Odysseus Unbound
Ποιος είπε ότι είναι νησί;
Αντιμέτωπος με αυτή την πρόκληση, ο Ντιγκλ επέστρεψε στο ελληνικό κείμενο. «Έψαξα για στοιχεία που να αποδεικνύουν ότι η Ιθάκη του Ομήρου ήταν νησί και το εκπληκτικό είναι ότι δεν υπάρχει κανένα απολύτως στοιχείο. Ο Όμηρος δεν περιγράφει ποτέ την Ιθάκη ως νησί. Τώρα, κανείς δεν το είχε σκεφτεί αυτό πριν» είπε ο Ντιγκλ.
Αντί να χρησιμοποιούν την ελληνική λέξη για το νησί (νήσος), ο Όμηρος και οι χαρακτήρες του αναφέρονται συνεχώς στην Ιθάκη ως «γη» (γαία), «πατρίδα» (πατρίς γαία) ή «κτήμα» (δήμος).
Νήσος και δήμος
Η ελληνική λέξη «δήμος» -από την οποία προέρχονται λέξεις όπως η «δημοκρατία»- μεταφράζεται κυριολεκτικά ως τόπος, έδαφος ή κοινότητα, όπως σχολιάζει η Emily Prescott στους Times και συνεχίζει:
«Ο Ντιγκλ επισήμανε ότι η λέξη “νήσος” έχει την ίδια μετρική δομή με τη λέξη “δήμος” και θα ταίριαζε τέλεια στο ποίημα. Ωστόσο, ο Όμηρος επιλέγει να χρησιμοποιεί τη λέξη “δήμος” αρκετές φορές, ενώ δεν χρησιμοποιεί τη λέξη “νήσος”».
Τι έχουν να πουν οι κάτοικοι της Ιθάκης;
Ο Σερ Στίβεν Φράι, ο ηθοποιός και κωμικός που πέρυσι εξέδωσε το «Odyssey», μια επανέκδοση του μύθου του Ομήρου, έλαβε ένα προαποσπάσμα της θεωρίας και τη χαρακτήρισε «επιμελή» και «άψογη», αλλά «γνωρίζει ότι οι κάτοικοι της Ιθάκης δεν θα είναι ευχαριστημένοι».
Η Άσσος της Κεφαλονιάς σήμερα / Wikimedia Commons
Με αφορμή την κυκλοφορία
Η δημοσίευση της μελέτης έχει προγραμματιστεί να συμπέσει με την κυκλοφορία της ταινίας του Κρίστοφερ Νόλαν, Οδύσσεια, την επόμενη εβδομάδα (16 Ιουλίου). Με προϋπολογισμό 250 εκατομμυρίων δολαρίων, η διασκευή του βραβευμένου με Όσκαρ σκηνοθέτη θα διαρκέσει σχεδόν τρεις ώρες.
Ο Ματ Ντέιμον υποδύεται τον Οδυσσέα, ενώ η Αν Χάθαγουεϊ υποδύεται την Πηνελόπη, ο Ρόμπερτ Πάτινσον τον Αντίνοο και ο Τομ Χόλαντ τον Τηλέμαχο.
Χρειάζεται χρόνος
Ο Ντιγκλ, ο οποίος αποσύρθηκε πριν από 15 χρόνια μετά από μια καριέρα 50 ετών κατά την οποία ασχολήθηκε κυρίως με την επιμέλεια των τραγωδιών του Ευριπίδη, είναι ενθουσιασμένος με αυτό το συμπέρασμα.
Ο Μπίτλστοουν πέθανε το 2015, αλλά ο Ντιγκλ δήλωσε: «Θα ήταν απολύτως ευχαριστημένος, διότι έχουμε επιβεβαιώσει το μεγαλύτερο μέρος της υπόθεσής του.
»Θα πρέπει να τύχει πολύ θερμής υποδοχής, αλλά ο κόσμος είναι πάντα επιφυλακτικός απέναντι στις νέες ιδέες. Είμαστε όλοι απολύτως βέβαιοι ότι έχουμε πλέον βρει τη λύση, αλλά θα χρειαστεί κάποιος χρόνος μέχρι να την αφομοιώσει η κλασική κοινότητα και ο κόσμος γενικότερα».
*Με στοιχεία από thetimes.com