Δρ. Ειρήνη Αρτέμη
Η τέλεση των ιερών Μυστηρίων του Γάμου και της Βάπτισης στην Ορθόδοξη Εκκλησία διέπεται από συγκεκριμένες λειτουργικές και κανονικές διατάξεις, οι οποίες αποσκοπούν στη διαφύλαξη του θεολογικού και πνευματικού τους χαρακτήρα. Τα δύο αυτά Μυστήρια αποτελούν εκδηλώσεις χαράς και ευλογίας για την εκκλησιαστική κοινότητα, καθώς ο μεν γάμος αγιάζει την ένωση των συζύγων και τους καθιστά «μίαν σάρκα» εν Χριστώ, η δε βάπτιση εισάγει τον άνθρωπο στο Σώμα του Χριστού, δηλαδή στην Εκκλησία. Εξαιτίας της ιδιαίτερης σημασίας τους, η τέλεσή τους εντάσσεται αρμονικά στον λειτουργικό κύκλο της Εκκλησίας και δεν πραγματοποιείται κατά περιόδους που χαρακτηρίζονται από αυστηρή νηστεία, μετάνοια και κατανυκτικό χαρακτήρα.
Η θεολογική αιτιολόγηση των περιορισμών αυτών δεν σχετίζεται με την υποβάθμιση της σημασίας του γάμου ή της βάπτισης, αλλά με τη διατήρηση της λειτουργικής ενότητας του εκκλησιαστικού έτους. Οι περίοδοι των μεγάλων νηστειών αποτελούν χρόνους πνευματικής προετοιμασίας, προσευχής και ασκήσεως, κατά τους οποίους η Εκκλησία καλεί τους πιστούς να επικεντρωθούν στο μυστήριο της σωτηρίας και όχι στις κοινωνικές εκδηλώσεις που συνήθως συνοδεύουν τα Μυστήρια.
Για τον λόγο αυτό, δεν τελούνται γάμοι και, κατά κανόνα, ούτε βαπτίσεις κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής και της Μεγάλης Εβδομάδας, δηλαδή από την Καθαρά Δευτέρα έως και το Μέγα Σάββατο. Η περίοδος αυτή προηγείται της εορτής της Αναστάσεως του Χριστού και αποτελεί τον σημαντικότερο χρόνο μετανοίας και πνευματικής προετοιμασίας του εκκλησιαστικού έτους. Αντίστοιχα, δεν τελούνται γάμοι κατά τη Νηστεία του Δεκαπενταυγούστου (1–15 Αυγούστου), κατά τη Νηστεία των Αγίων Αποστόλων, η οποία αρχίζει τη Δευτέρα μετά την Κυριακή των Αγίων Πάντων και ολοκληρώνεται στις 28 Ιουνίου, καθώς και κατά τις τελευταίες ημέρες της Νηστείας των Χριστουγέννων (18–25 Δεκεμβρίου).
Επιπλέον, η Εκκλησία δεν επιτρέπει την τέλεση γάμων και, στις περισσότερες περιπτώσεις, βαπτίσεων σε ορισμένες μεγάλες δεσποτικές εορτές και ημέρες αυστηρής νηστείας. Ειδικότερα, δεν τελούνται τα Μυστήρια στις 5 Ιανουαρίου (Παραμονή των Θεοφανείων), στις 6 Ιανουαρίου (εορτή των Θεοφανείων), στις 29 Αυγούστου, ημέρα της Αποτομής της Τιμίας Κεφαλής του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, καθώς και στις 14 Σεπτεμβρίου, εορτή της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού. Οι ημέρες αυτές συνδέονται με αυστηρή νηστεία και ιδιαίτερη λειτουργική σημασία, γεγονός που δεν επιτρέπει την πανηγυρική τέλεση άλλων Μυστηρίων.
Σύμφωνα με τη λειτουργική παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας, κατά κανόνα δεν τελούνται γάμοι και τις Τετάρτες και Παρασκευές όλου του έτους, επειδή οι ημέρες αυτές είναι αφιερωμένες στη μνήμη της προδοσίας και της Σταυρώσεως του Κυρίου και διατηρούν σταθερό νηστευτικό χαρακτήρα, εκτός εάν προβλέπεται κατάλυση σύμφωνα με το εκκλησιαστικό τυπικό. Επίσης, κατά τόπους ενδέχεται να μην επιτρέπεται η τέλεση γάμου ή βάπτισης κατά την ημέρα της πανηγύρεως ενός ναού ή σε άλλες σημαντικές τοπικές εκκλησιαστικές εορτές, ύστερα από απόφαση της οικείας Ιεράς Μητροπόλεως.
Η τήρηση των χρονικών αυτών περιορισμών αναδεικνύει τον σεβασμό της Εκκλησίας προς τον λειτουργικό χρόνο, ο οποίος δεν αποτελεί απλή ημερολογιακή κατανομή, αλλά εκφράζει τη σωτηριολογική πορεία του ανθρώπου μέσα στο εκκλησιαστικό έτος. Η επιλογή της κατάλληλης ημερομηνίας για την τέλεση του γάμου ή της βάπτισης δεν είναι μόνο οργανωτικό ζήτημα, αλλά και πράξη εκκλησιαστικής συνείδησης, καθώς επιτρέπει στους πιστούς να συμμετέχουν στα Μυστήρια σε περίοδο κατά την οποία η Εκκλησία εκφράζει πλήρως τον χαρμόσυνο και αναστάσιμο χαρακτήρα τους. Για τον λόγο αυτό, πριν από τον οριστικό προγραμματισμό της ημερομηνίας, είναι απαραίτητη η επικοινωνία με τον εφημέριο της ενορίας ή την αρμόδια Ιερά Μητρόπολη, ώστε να διαπιστωθεί ότι δεν συντρέχει κάποιο λειτουργικό ή κανονικό κώλυμα.