Το Νέο Αμερικανικό Δόγμα: Η Τουρκία ως Περιφερειακός Κόμβος και η Ελλάδα ως «Λειτουργικό Αντίβαρο»

Απέναντι σε αυτούς τους ξεκάθαρους σχεδιασμούς, η Αθήνα αντιμετωπίζει διαχρονικά τη εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ με τη λογική της αυτόματης εγγύησης ασφάλειας, ταυτίζοντας τον πολλαπλασιασμό των αμερικανικών διευκολύνσεων εντός της ελληνικής επικράτειας με γεωστρατηγική αναβάθμιση. Πρόκειται για επικίνδυνη αυταπάτη. Το γεωπολιτικό εκτόπισμα ενός κράτους δεν μετράται από την προθυμία του να λειτουργεί ως α λα καρτ πλατφόρμα μιας ηγεμονικής δύναμης, αλλά από τη δυνατότητά του να επηρεάζει τον πυρήνα των σχεδιασμών της.

Η επαναξιολόγηση της Τουρκίας 

Η έκθεση του Congressional Research Service (CRS R44000) επιβεβαιώνει μια θεμελιώδη μετατόπιση στην αμερικανική στρατηγική. Η Ουάσιγκτον δεν αντιμετωπίζει πλέον την Άγκυρα ως έναν απειθαρχήσαντα σύμμαχο υπό επιτήρηση, αλλά ως κρίσιμο «global swing state» (κράτος που δεν ανήκει αποκλειστικά σε ένα στρατόπεδο) — μια περιφερειακή δύναμη με αναπτυγμένη αμυντική βιομηχανία, με αμυντικές ικανότητες και δυνατότητα προβολής ισχύος από τη Μέση Ανατολή και την Αν. Μεσόγειο έως τον Καύκασο.

Το CRS διατυπώνει λοιπόν το εξής ερώτημα:

«Ποια είναι τα πιθανά οφέλη από τη διατήρηση ή την ενίσχυση των σχέσεων με την Τουρκία, δεδομένης της γεωπολιτικής της κεντρικότητας και της ικανότητάς της να επηρεάζει στρατιωτικές, πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις σε αρκετές γειτονικές περιοχές;»

Το ερώτημα αυτό —που δεν είναι φιλολογικό—, σε συνδυασμό με τις δηλώσεις του Αμερικανού ειδικού απεσταλμένου στη Συρία και Πρέσβη στην Άγκυρα Τομ Μπάρακ, σύμφωνα με τον οποίο η Τουρκία στερήθηκε στο παρελθόν την αναγνώριση που δικαιούται ως περιφερειακή δύναμη, αποτυπώνει την πρόθεση της Ουάσιγκτον να αξιοποιήσει τις τουρκικές δυνατότητες προς όφελός της. Έτσι, σύμφωνα με την έκθεση:

Από τον έλεγχο εδαφών στη διαχείριση δικτύων

Όπως σημειώθηκε σε προηγούμενη ανάλυση, η αμερικανική υψηλή στρατηγική μετατοπίζεται σταδιακά από τον φυσικό έλεγχο εδαφών στη διαχείριση κρίσιμων ροών και δικτύων (ενέργεια, εμπορικοί διάδρομοι, υποδομές). Το μοντέλο «offshore balancing» (εξισορρόπησης από απόσταση) εγκαταλείπει την λογική της μόνιμης στρατιωτικής παρουσίας σε μείζονος σημασίας περιοχές προκρίνοντας αντ’ αυτού τον έλεγχο των κομβικών διαδρόμων.

Στο πλαίσιο αυτό, εγχειρήματα όπως το «Four Seas Project»—που διασυνδέει τον Περσικό Κόλπο, την Κασπία, την Ανατολική Μεσόγειο και τον Εύξεινο Πόντο— καθιστούν την Τουρκία ως αναντικατάστατο διαμετακομιστικό κέντρο. Και ακριβώς επειδή πρόκειται για «αναντικατάστατο» κόμβο στους νέους αμερικανικούς σχεδιασμούς, αυξάνει τον κίνδυνο της «Παγίδας του Spykman» —όπως έχει ενδελεχώς εξηγηθεί σε προηγούμενη ανάλυση—. Η Ελλάδα από την άλλη, ευρισκόμενη στην πύλη της Ανατολικής Μεσογείου, αποκτά διττή υπόσταση: μετατρέπεται σε αυτόνομο γεωπολιτικό κεφάλαιο εάν η Αθήνα διατηρεί ουσιαστικό έλεγχο και δικαίωμα αρνησικυρίας (veto) επί των ροών, ή αντίθετα υποβαθμίζεται σε απλό «κόμβο διέλευσης» εάν παραιτηθεί από την πλήρη άσκηση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.

Η αρχιτεκτονική της «ελεγχόμενης αλληλεξισορρόπισης»

Η νέα αμερικανική προσέγγιση δεν αποσκοπεί στη δημιουργία μιας αρμονικής περιφερειακής τάξης, αλλά σε έναν μηχανισμό ελεγχόμενης αλληλεξισορρόπισης. Η Ουάσιγκτον επιδιώκει να ενισχύσει την Τουρκία, διατηρώντας παράλληλα το Ισραήλ και την Ελλάδα επαρκώς ισχυρούς ώστε να αποτρέπεται η τουρκική υπερεξάπλωση. Το ηγεμονικό δόγμα είναι σαφές:

«Κανένας περιφερειακός δρών δεν πρέπει να κυριαρχεί αυτόνομα και όλοι πρέπει να εξαρτώνται από την Ουάσιγκτον για τη διατήρηση της ισορροπίας.»

Σε αυτή τη γεωμετρία, ο κίνδυνος για την Ελλάδα δεν είναι η εγκατάλειψη, αλλά η λειτουργική εργαλειοποίηση. Η Αθήνα ενθαρρύνεται να εξοπλίζεται (π.χ. απόκτηση F-35), να παραχωρεί βάσεις και να συμμετέχει σε νατοϊκές δομές, όχι για να εξελιχθεί σε αυτόνομο πόλο ισχύος, αλλά για να λειτουργεί ως στρατιωτικός κυματοθραύστης και ασφαλιστική δικλείδα απέναντι στην Άγκυρα, ρισκάροντας ακόμη και το ενδεχόμενο ενός proxy war Ελλάδας-Τουρκίας.

Το διακύβευμα της Αθήνας: Από την εξάρτηση στην στρατηγική αυτονομία

Η προσκόλληση στο δόγμα του «δεδομένου συμμάχου» στερεί από την Αθήνα τη δυνατότητα να κεφαλαιοποιήσει το ειδικό της βάρος —για παράδειγμα την εργαλειοποίηση των «ελληνικών στενών» με σκοπό τον έλεγχο πρόσβασης στον Εύξεινο Πόντο, την οποία ουδεμία ελληνική κυβέρνηση είχε ποτέ το σθένος να εκτελέσει. Η άκριτη παραχώρηση υποδομών χωρίς σαφή ανταλλάγματα και η προμήθεια εξοπλισμών χωρίς ρητές αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας δεν παράγουν αυτόνομη ισχύ. Μια βιώσιμη διμερής σχέση απαιτεί συναλλακτική λογική: οι διευκολύνσεις και η συμμετοχή σε ενεργειακούς διαδρόμους —χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η επιλογή IMEC Vs BRI— πρέπει να συνδέονται άμεσα με την αναγνώριση κατ’ αρχήν των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων και με άλλα απτά ανταλλάγματα με τα οποία θα συνδέεται η απρόσκοπτη χρήση της ελληνικής επικράτειας δεδομένου ότι από την παρουσία αμερικανικών δυνάμεων στη ελληνική επικράτεια προκύπτουν και ζητήματα ασφαλείας, όπως η ευθεία απειλή του Ιράν σε χώρες που παρέχουν διευκολύνσεις στις ΗΠΑ.

Η επίτευξη σταθερότητας στο ελληνοτουρκικό υποσύστημα δεν δύναται να προκύψει από έναν εξωτερικό διαιτητή που συντηρεί μια διαρκή «ισορροπία τρόμου» προς ίδιον όφελος. Είναι δεδομένο άλλωστε ότι καμία τουρκική κυβέρνηση, ανεξαρτήτως της πολιτικής ή ιδεολογικής της ταυτότητας (στρατιωτική, κεμαλική ή ισλαμική), δεν επέδειξε ποτέ την πρόθεση να απεμπολήσει κεκτημένα ή να υποχωρήσει προ τετελεσμένων γεγονότων. Συμπερασματικά λοιπόν, στην περίοδο που διανύουμε ανακύπτει εκ νέου το μείζον ζήτημα της γεωστρατηγικής χειραφέτησης της Ελλάδας. Διατηρώντας την σχέση της με το ΝΑΤΟ και την Ευρωπαϊκή Ένωση, η Αθήνα οφείλει ταυτόχρονα να αναπτύξει αυτόνομη αποτρεπτική ισχύ, εγχώρια αμυντική βιομηχανία αλλά και συναλλακτικές, πολυεπίπεδες —όχι μονολιθικές— περιφερειακές συμμαχίες.