Τα Καραμανλήδικα αναπτύχθηκαν στις ανατολικές επαρχίες της Μικράς Ασίας ως ανάχωμα στον εκτουρκισμό και εξισλαμισμό.
Υπάρχει μια τουρκική διάλεκτος που τα ίχνη της χάνονται στον χρόνο και σήμερα διασώζεται μόνο ως υλικό μελέτης. Τα λεγόμενα «καραμανλήδικα» ήταν μια διάλεκτος της τουρκικής που δημιουργήθηκε από Τουρκόφωνους χριστιανούς της Μικράς Ασίας.
Ήταν μια προσπάθεια διάσωσης του ελληνικού στοιχείου στα βάθη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Οι Καραμανλήδες με τη μοναδική διάλεκτο
Σε μια από τις πρώτες μελέτες ερευνητών από τη Δύση, γίνεται αναφορά για μια ιδιαίτερη διάλεκτο που χρησιμοποιείται κυρίως στη Μικρά Ασία αλλά όχι μόνο εκεί. Είναι μια διάλεκτος της τουρκικής γλώσσας που στη γραπτή της μορφή χρησιμοποιεί, όχι αραβικούς, αλλά ελληνικούς χαρακτήρες. Ήταν το 1584. Το πρώτο (επίσημο) βιβλίο στα καραμανλήδικα χρονολογείται το 1718. Ο μητροπολίτης Ναυπάκτου και Άρτης, Νεόφυτος Μαυρομμάτης, ζούσε για αρκετά χρόνια στην Κωνσταντινούπολη και έγραψε ένα βιβλίο θρησκευτικού χαρακτήρα.
Είναι γνωστό πως στην αυτοκρατορία, επιβίωνες μόνο αν ήξερες τουρκικά. Τα καραμανλήδικα ήταν μια μέση λύση. Η διάλεκτος δημιουργήθηκε από τους Καραμανλήδες, μια ομάδα τουρκόφωνων Ελλήνων που ζούσαν κυρίως στην περιοχή της Καραμανίας. Η καταγωγή τους δεν είναι σαφής. Είτε ήταν απόγονοι Βυζαντινών που έχασαν την επαφή με την ελληνική γλώσσα, είτε τουρκικοί πληθυσμοί που μεταφέρθηκαν σε αυτές τις περιοχές και ασπάστηκαν τον χριστιανισμό. Αυτή είναι μια διαφωνία μεταξύ των ειδικών που επιμένει μέχρι και σήμερα.
Η ανταλλαγή πληθυσμών και το τέλος της διαλέκτου
Η διαφωνία πάντως έχει πολιτική υφή. Για τους Τούρκους, είναι αρκετά δύσκολο να δεχτούν πως μια ομάδα ομοεθνών τους ήταν ξεχωριστή κατηγορία που εκχριστιανίστηκε στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας. Αντίθετα, για τους Έλληνες, τα καραμανλήδικα είναι μια επιβεβαίωση πως το ελληνικό στοιχείο κατάφερε να επιβιώσει με διάφορους τρόπους ακόμη και στις σκληρές συνθήκες της σκλαβιάς.
Ξέρουμε από τις πηγές πως οι Καραμανλήδες ήταν άνθρωποι συχνά εύποροι, εξαιρετικοί έμποροι και σημαντικό κομμάτι της οικονομικής δραστηριότητας της αυτοκρατορίας. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο τους ενθάρρυνε να μαθαίνουν ελληνικά ώστε να διατηρούν την ελληνικότητά τους ζωντανή.
Στο παρελθόν, είχαν αναγκαστεί από τις τουρκικές αρχές να μιλούν αποκλειστικά τουρκικά. Είναι λογικό να υποθέσουμε πως τα καραμανλήδικα προέκυψαν ως συμβιβασμός. Χρησιμοποιούσαν το ελληνικό αλφάβητο μόνο στα γραπτά τους. Στην καθημερινότητα, μιλούσαν μια τουρκική ντοπιολαλιά.
Με το πέρασμα του χρόνου και φτάνοντας στον 19ο αιώνα, δημιουργήθηκαν και εφημερίδες που ήταν γραμμένες αποκλειστικά στα καραμανλήδικα. Η διάλεκτος γνώρισε μια εξαιρετική άνθιση εκείνα τα χρόνια με την έκδοση μυθιστορημάτων και συλλογών με τούρκικα δημοτικά τραγούδια. Όλα αυτά μέχρι το 1923 και την ανταλλαγή των πληθυσμών. Οι Καραμανλήδες, ως ορθόδοξοι, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τη γη τους και έφτασαν στην Ελλάδα. Εγκαταστάθηκαν σε περιοχές της Αττικής αλλά και της Μακεδονίας.
Τα καραμανλήδικα έχουν εξαλειφθεί. Έγιναν κομμάτι της παράδοσής τους και της μοναδικής τους ταυτότητας, σημείο αναφοράς του ακριτικού ελληνισμού.