Σαν σήμερα 22 Νοεμβρίου 1933, πεθαίνει ο Λάζαρος Τσάμης. 

 

Του Θοδωρή Σπηλιώτη 
 
 
 Πρώτα χρόνια 
 
 Ένας από τους μεγαλύτερους ήρωες που αγωνίστηκε για την ελευθερία της Μακεδονίας και παραμένει μέχρι και σήμερα σχεδόν άγνωστος, ήταν ο Λάζαρος Τσάμης. Γεννήθηκε στο χωριό Πισοδέρι της Φλώρινας το 1878. Οι γονείς του ήταν πλούσιοι έμποροι. 
 
   Το 1900 ο Λάζαρος έγινε επόπτης ενός εμπορικού καταστήματος στις οικογενειακές του επιχειρήσεις. Στο πέρασμα των χρόνων, εξελίχθηκε σε έναν πετυχημένο έμπορο. Το 1908 νυμφεύθηκε την Αλεξάνδρα Πέρτση και απέκτησαν έξι παιδιά. 
 
Ο αγώνας του στην Μακεδονία 
 
   Το 1900 εξελέγη στην Καστοριά μητροπολίτης ο Γερμανός Καραβαγγέλης. Όταν έφτασε στην Καστοριά, έστειλε επιστολές στην Ελληνική κυβέρνηση και την ενημέρωνε για την κατάσταση που επικρατούσε στην Μακεδονία. Στην συνέχεια στενοχωρημένος από την απραξία της Ελληνικής κυβέρνησης, έστειλε επιστολές σε όλους τους επιφανείς Έλληνες της Δυτικής Μακεδονίας, ζητώντας τους οικονομική βοήθεια, για να δημιουργήσουν ένοπλες ομάδες που θα προστάτευαν τους Έλληνες από τους κομιτατζήδες. 
 
    Ο Λάζαρος Τσάμης βοήθησε τον μητροπολίτη Γερμανό και μαζί με τον αδελφό του που ήταν ιερέας στο Πισοδέρι, τον πάπα Σταύρο Τσάμη δημιούργησαν ένα δίκτυο πληροφοριών στις Πρέσπες. Στη συνέχεια με προτροπή του Γερμανού εντάχθηκε μυστικά στην Βουλγαρική οργάνωση της ΕΜΕΟ, με σκοπό να μαθαίνει τις κινήσεις των κομιτατζήδων. 
 
   Εντούτοις τον Μάιο του 1902 οι κομιτατζήδες ανακάλυψαν τον σκοπό του Τσάμη στην οργάνωση τους και προσπάθησαν να τον δολοφονήσουν. Κατάφερε όμως να τους ξεφύγει και εντάχθηκε στην ένοπλη ομάδα του καπετάν Κώττα. 
 
   Στις 19 Αυγούστου 1902, ο Καπετάν Κώττας με τους στρατιώτες του συγκρούστηκε στο χωριό Τρίγωνο (Φλωρίνης) με τους κομιτατζήδες του Τσακαλάρωφ. Στην μάχη αυτή οι Έλληνες κατάφεραν να νικήσουν . 
 
  Ωστόσο επειδή ο Λάζαρος δεν ήταν ασφαλής στα βουνά, αναγκάστηκε να βρει καταφύγιο στο Ελληνικό προξενείο του Μοναστηρίου. Εκεί ο υποπρόξενος Ιών Δραγούμης τον φιλοξένησε για λίγο και στη συνέχεια τον φυγάδεψε στην Αθήνα. 
 
    Το 1903 ξαναγύρισε στο Πισοδέρι. Την Άνοιξη της ίδιας χρονιάς, βοήθησε τους Κρητικούς οπλαρχηγούς να περάσουν τα σύνορα και να ενισχύσουν τους Έλληνες στρατιώτες.
 
    Το 1904 ο Παύλος Μελάς μαζί με άλλους τρεις αξιωματικούς ανέβηκαν στην Μακεδονία. Ο Τσάμης τους οδήγησε με ασφάλεια στα χωριά της Μακεδονίας. Όμως το καλοκαίρι της ίδιας χρονιάς ο αρχικομιτατζής Μήτρος Βλάχος συνελαβε τον Τσάμη και τον οδήγησε στις φυλακές του Μοναστηριού. Την ίδια περίοδο οι Οθωμανοί φυλάκισαν και τον καπετάν Κώττα. Οι δύο αυτοί ήρωες μοιράζονταν το ίδιο κελί, υπομένοντας φρικτά βασανιστήρια. 
 
   Ο Λάζαρος Τσάμης ήταν φίλος με τον Μπέη της Φλώρινας, ο οποίος τον ελευθέρωσε από την φυλακή. Ο Λάζαρος επειδή δεν ήταν ασφαλής στο χωριό του εντάχθηκε στην ένοπλη ομάδα του Ευθύμη Καούδη. Τον Σεπτέμβριο του 1904, πραγματοποιήθηκε μάχη στο χωριό Αντάρτικο (Φλώρινας), ανάμεσα στο ένοπλο σώμα του Καούδη και στους Κομιτατζήδες, στην οποία νίκησαν οι Έλληνες. 
 
   Στις 10 Σεπτεμβρίου 1905 ο Λάζαρος Τσάμης πολέμησε μαζί με τον Καπετάν Βάρδα και τους στρατιώτες του, τους Κομιτατζήδες στο χωριό Γέρμα (Πρεσπών), όπου τους νίκησαν. Από τότε οι κομιτατζήδες αποφάσισαν να δολοφονήσουν τον Τσάμη με κάθε τρόπο. 
 
   Την ίδια χρονιά οι κομιτατζήδες έστησαν ενέδρα στον Τσάμη, όμως κατάφερε να τους ξεφύγει. Στις 26 Αυγούστου 1906,  κατάφεραν να δολοφονήσουν κατόπιν προδοσίας, τον αδελφό του, τον παπά Σταύρο Τσάμη. Ο Λάζαρος έφυγε ξανά από την Μακεδονία και βρήκε καταφύγιο στην Αθήνα.Την επόμενη χρονιά επέστρεψε στο Πισοδέρι, όπου εξελέγη τοπικός πρόεδρος και συνεχισε τον αγώνα του για την ελευθερία της Μακεδονίας. 
 
  Στις 5 Οκτωβρίου 1905 ξεκίνησαν οι Βαλκανικοί πόλεμοι και η Ελλάδα μπήκε στον πόλεμο και διεκδίκησε την Μακεδονία. Οι Οθωμανοί στρατιώτες συνέλαβαν τον Τσάμη και τον οδηγησαν στις φυλακές του Μοναστηρίου, όπου τον υπέβαλαν σε φρικτά βασανιστήρια.
 
  Στις 19 Νοεμβρίου 1912, οι Σέρβοι κατέλαβαν το Μοναστήρι, αλλά η κατάσταση  δεν άλλαξε και παρεμεινε στην φυλακή. Όμως ο καλός του φίλος και παλιός συναγωνιστής του Ίων Δραγούμης, ο οποίος υπηρετούσε στον Ελληνικό στρατό ως δεκανέας, δεν ξέχασε τον Τσάμη. Με λίγους Έλληνες στρατιώτες πήγαν στο Μοναστήρι  τον  απελευθέρωσαν  και τον οδήγησαν στην ελεύθερη πια Φλώρινα.
 
Ο αγώνας του για την Βόρεια Ήπειρο 
 
  Μετά το τέλος των Βαλκανίων πολέμων ο Τσάμης δεν σταμάτησε τον αγώνα του.  Την 1 Μαρτίου 1914 φεύγει από το Πισοδέρι και φτάνει στο Αργυρόκαστρο. Αμέσως κατατάσσεται ως στρατιώτης στον Ιερό λόχο Κορυτσάς. Ο Ιερός λόχος νίκησε τους Αλβανούς στην μάχη της Βίγλιτσας. Στις 25 Ιουνίου 1914, ο Ιερός λόχος απελευθέρωσε την Κορυτσά. 
 
   Στις 4 Μαΐου 1914 υπογράφτηκε το Πρωτόκολλο της Κέρκυρας, το οποίο παραχώρησε την αυτονομία της Βερείας Ηπείρου. Όμως το 1916, οι πιέσεις της Ιταλίας και ο Εθνικός διχασμός στην Ελλάδα, οδήγησαν τους Αλβανούς στην υποδούλωση της Βόρειας Ηπείρου. Ο Λάζαρος Τσάμης επέστρεψε στο Πισοδέρι.
 
 
Οι συνέπειες του Α Παγκοσμίου πολέμου 
 
     Το 1917, κατά την διάρκεια του Α Παγκοσμίου πολέμου, πραγματοποιήθηκε η μάχη της Τσέρνας, κατά την οποία οι Βούλγαροι νίκησαν τους Σέρβους και κατέλαβαν την Αχρίδα και έφτασαν μέχρι το Πισοδέρι. 
 
  Οι Βούλγαροι δεν ξέχασαν τον Λάζαρο Τσάμη. Αρχικά κατέστρεψαν όλες τις επιχειρήσεις του Τσάμη που είχε στην περιφέρεια της Φλώρινας. Στη συνέχεια προσπάθησαν να τον δολοφονήσουν, όμως την τελευταία στιγμή τον έσωσε η γυναίκα του η Αλεξάνδρα. 
 
  Μετά από το γεγονός αυτό, ο Λάζαρος αναγκάστηκε να μετακομίσει στο Άργος Ορεστικό της Καστοριάς με την οικογένειά του, όπου έζησαν μέχρι το τέλος του πολέμου. 
 
Τελευταία χρόνια 
 
    Το 1924 ο Τσάμης με την οικογένειά του επιστρέφουν στο Πισοδέρι. Οι Βούλγαροι είχαν αποχωρήσει από την Φλώρινα. Ο Λάζαρος Τσάμης τα τελευταία χρόνια της ζωής του τα έζησε πάμφτωχος και με προβλήματα υγείας, που του είχαν προκληθεί από τους συνεχείς αγώνες του. 
 
   Αξίζει να σημειωθεί ότι στις 25 Μαίου 1932, το Ελληνικό κράτος απέρριψε το αίτημα του Τσάμη να τον αποζημιώσει οικονομικά για τις καταστροφές που του προκάλεσαν οι Βούλγαροι στις επιχειρήσεις του. 
 
   Πέθανε στις 22 Νοεμβρίου 1933 στο Πισοδέρι, νικημένος από τα προβλήματα υγείας του. Ο Λάζαρος Τσάμης είναι ένας μεγάλος ήρωας της Ελλάδας και πρόσφερε ανιδιοτελώς ότι μπορούσε να δώσει για την ελευθερία της Ελλάδας.